Η ενασχόληση με τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή έχει αποσπάσει την προσοχή από άλλα σημαντικά γεγονότα, τα οποία, αν ιδωθούν ως σύνολο, δείχνουν ότι ο βηματισμός της ανθρωπότητας την έχει φέρει βαθιά μέσα στο περιβάλλον της πολυκρίσης.

Πολλοί το αναφέρουν, λίγοι όμως το συνειδητοποιούν πραγματικά. Ίσως να φταίει η διαρκώς μειούμενη ανθρώπινη ικανότητα συγκέντρωσης σε εξειδικευμένα ζητήματα για σημαντικό χρονικό διάστημα. Ίσως πάλι να φταίει η ίδια η πολυμορφία και η πολυπλοκότητα αυτού του περιβάλλοντος, που από την φύση του δημιουργεί σύγχυση.

Αυτή η άρνηση — ή, πιο σωστά, η εθελοτυφλία — είναι ως έναν βαθμό φυσιολογική: ο ανθρώπινος νους αγκιστρώνεται σε όσα γνωρίζει, ενώ το νέο και το άγνωστο τον φοβίζουν. Και ίσως επειδή είναι ψυχολογικά πιο εύκολο να αντιμετωπίζουμε κάθε κρίση ως προσωρινή εξαίρεση παρά να δεχτούμε ότι η πολυκρίση γίνεται πλέον η νέα κανονικότητα— γι’ αυτό αρκεί να δει κανείς το παγκόσμιο τοπίο χωρίς παρωπίδες

Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τους πολέμους. Πέρα από τη σύρραξη ΗΠΑ–Ιράν, το παγκόσμιο τοπίο κάθε άλλο παρά ειρηνικό είναι. Η σύγκρουση Ρωσίας–Ουκρανίας μπορεί να έχει σχεδόν εξαφανιστεί από τα μέσα ενημέρωσης, παραμένει όμως μια βολικά ξεχασμένη και άβολη πραγματικότητα. Το ίδιο ισχύει και για τη Γάζα. Καταστροφικός παραμένει ο εμφύλιος στο Σουδάν, συνεχίζεται η βία στη Μιανμάρ και στο Σαχέλ, ενώ έντονη είναι η ανασφάλεια στην Αϊτή, στην Κούβα, στη Βενεζουέλα και στον Παναμά.

Κρίση υπάρχει και στον τομέα της πείνας. Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι περισσότεροι από 300 εκατομμύρια άνθρωποι σε 53 χώρες απλώς πεινούν — και αυτά είναι στοιχεία του 2024. Για το 2025, ο ΟΗΕ εκτιμά ότι 305 εκατομμύρια άνθρωποι θα χρειαστούν σωτήρια ανθρωπιστική βοήθεια.

Κρίση υπάρχει και στο κλίμα—όσο κι αν είναι τυφλοί οι αρνητές της.  Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός επιβεβαιώνει ότι η περίοδος 2015–2025 ήταν η θερμότερη ενδεκαετία που έχει καταγραφεί ποτέ, με ακραία ζέστη, έντονες βροχοπτώσεις και τροπικούς κυκλώνες χωρίς προηγούμενο. Το 2025 ήταν το δεύτερο ή τρίτο θερμότερο έτος στην ιστορία των μετρήσεων, περίπου 1,43°C πάνω από τον μέσο όρο της περιόδου 1850–1900.

Κρίση υπάρχει και στη μετανάστευση, κυρίως λόγω εκτοπισμών. Στο τέλος του 2024, 125 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως βρίσκονταν σε κατάσταση αναγκαστικού εκτοπισμού. Παράλληλα, μόνο μέσα στο 2024, οι καταστροφές προκάλεσαν 46 εκατομμύρια νέους εσωτερικούς εκτοπισμούς — το υψηλότερο ετήσιο επίπεδο που έχει καταγραφεί — ενώ 10 εκατομμύρια άνθρωποι παρέμεναν εκτοπισμένοι λόγω καταστροφών στο τέλος του ίδιου έτους.

Όχι πως η οικονομία προσφέρει κάποια αίσθηση σταθερότητας. Πριν ακόμη ξεσπάσει η επερχόμενη (λόγω στασιμοπληθωρισμού)  νέα κρίση χρέους των αναπτυσσόμενων χωρών — παλαιότερα τις αποκαλούσαμε Τρίτες ή Υπανάπτυκτες Χώρες — το παγκόσμιο χρέος έχει ήδη διαμορφωθεί στο 240% του παγκόσμιου ΑΕΠ, δηλαδή στα 260 τρισεκατομμύρια δολάρια. Κι αυτό χωρίς να λαμβάνονται υπόψη πάνω από 500 τρισεκατομμύρια δολάρια που βρίσκονται εκτός του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος, ούτε άλλα 500 τρισεκατομμύρια σε διάφορες λογιστικές μορφές χρέους που βρίσκονται εκτός των ισολογισμών των τραπεζών.

Ευάλωτη όσο ποτέ παραμένει και η υγειονομική ασφάλεια. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι βρίσκονται σε κίνδυνο λόγω της παγκόσμιας αναζωπύρωσης της χολέρας, με 750.000 επιβεβαιωμένα κρούσματα ήδη για το 2024 και 410.000 για το 2025.

Ανησυχητική είναι η εικόνα και στον τομέα της εκπαίδευσης. Σύμφωνα με την UNESCO, ο αριθμός των παιδιών, εφήβων και νέων που βρίσκονται εκτός σχολείου αυξήθηκε για έβδομη συνεχόμενη χρονιά, φθάνοντας τα 273 εκατομμύρια το 2026.

Τέλος, όσον αφορά την ίδια τη δημοκρατία, ο διεθνής οργανισμός IDEA καταγράφει ότι περισσότερες από τις μισές χώρες που εξετάζονται παρουσίασαν πτώση σε τουλάχιστον μία βασική διάσταση της δημοκρατικής απόδοσης μέσα στην τελευταία πενταετία. Παράλληλα, το 2024 ήταν το ένατο συνεχόμενο έτος κατά το οποίο περισσότερες χώρες υποχώρησαν δημοκρατικά απ’ όσες βελτιώθηκαν.

Μπορεί κανείς να αμφισβητήσει επιμέρους αριθμούς ή μεθοδολογίες. Αυτό είναι θεμιτό. Δύσκολα, όμως, μπορεί να αμφισβητήσει τη συνολική φορά των πραγμάτων. Οι τάσεις είναι σαφείς. Δεν έχουμε μπροστά μας μια ακολουθία ξεχωριστών κρίσεων, αλλά ένα διαρκές και αλληλοτροφοδοτούμενο πλέγμα κρίσεων. Ο πόλεμος τροφοδοτεί τον εκτοπισμό. Ο εκτοπισμός επιβαρύνει κράτη και κοινωνίες επειδή διαφέρουν τα συστήματα αξιών.  Η κλιματική αλλαγή εντείνει την πείνα και την αστάθεια. Η οικονομική ευθραυστότητα περιορίζει τη δυνατότητα αντίδρασης. Και όλα αυτά μαζί διαβρώνουν τη δημοκρατική αποτελεσματικότητα και τη θεσμική εμπιστοσύνη.

Αυτό ακριβώς είναι που διαφοροποιεί τη σημερινή συγκυρία από προηγούμενες περιόδους έντασης ή αστάθειας. Αυτό είναι το ουσιαστικό νέο δεδομένο της εποχής μας.

Με αυτή την έννοια, η πολυκρίση δεν είναι πια μια προσωρινή παρένθεση της ιστορίας. Είναι το νέο παγκόσμιο περιβάλλον μέσα στο οποίο θα πρέπει να μάθουν να λειτουργούν οι κοινωνίες, τα κράτη και οι δημοκρατίες. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν θα επιστρέψουμε στην παλιά κανονικότητα, αλλά αν μπορούμε να διαμορφώσουμε θεσμούς και πολιτικές αντάξιες της νέας.