Η Ελλάδα είναι ένα μικρό κράτος, με μικρή οικονομία, σε μια από τις πιο ευαίσθητες διασταυρώσεις του κόσμου: εκεί όπου τέμνονται εμπορικές ροές, γεωπολιτικές ανακατατάξεις, ενεργειακά συμφέροντα και στρατηγικές ανασφάλειες.

Η ιστορική μας διαδρομή είναι βαριά. Τέσσερις χρεοκοπίες, έξι-επτά μεγάλοι πόλεμοι, ένας εμφύλιος, διαδοχικές πολιτειακές περιπέτειες και αλλεπάλληλες δοκιμασίες εφαρμογής πολιτεύματος διαφορετικών μορφών.

Κι όμως, αν κάτι μας χαρακτηρίζει διαχρονικά, δεν είναι η διχόνοια, αλλά κάτι βαθύτερο: η αδυναμία συνεννόησης. Η αδυναμία να διακρίνουμε πότε η προσωπική φιλοδοξία παύει να είναι κινητήρια δύναμη και γίνεται εμπόδιο στη συλλογική πρόοδο. Σε αντίθεση με τους προγόνους μας, δεν έχουμε βρει εκείνη την λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην ατομική φιλοδοξία και τη συνεισφορά στα κοινά.

Η ιστορική συγκυρία μάς κράτησε στο περιθώριο της Βιομηχανικής Επανάστασης. Μας προστάτευσε μεν από πολλές άμεσες αναταράξεις της, αλλά μας άφησε και μ’ ένα διαρκές αναπτυξιακό έλλειμμα. Οι συνέπειες εκείνης της απόστασης αντηχούν ακόμη, δύο αιώνες μετά. Ωστόσο, τότε υπήρχε χρόνος. Το πρώτο κύμα της παγκοσμιοποίησης υποχώρησε σχετικά γρήγορα και η Ελλάδα μπόρεσε, έστω μερικώς, να διαχειριστεί τις αρνητικές επιπτώσεις.

Σήμερα δεν έχουμε αυτή την πολυτέλεια. Η τεχνολογική επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης δεν περιμένει κανέναν. Δεν αφήνει περιθώρια αδράνειας, αυταπάτης ή καθυστέρησης. Παράλληλα, η παγκοσμιοποίηση δεν εξαφανίζεται– μετασχηματίζεται. Το κέντρο βάρους μεταφέρεται σε μεγάλες περιφερειακές ενώσεις, σε μπλοκ ισχύος, σε νέες ζώνες επιρροής. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, οι επιπτώσεις αυτής της μετάβασης είναι ισότιμες με αυτές που θα υπήρχαν αν η παγκοσμιοποίηση είχε συνεχίσει απρόσκοπτα.

Οι αλλαγές που συντελούνται δεν είναι συγκυριακές. Είναι θεμελιακές. Η επιστροφή στην παλιά κανονικότητα δεν υπάρχει. Το διεθνές σύστημα διακυβέρνησης έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα. Η Βορειοατλαντική Συμμαχία δεν λειτουργεί πια μέσα στις βεβαιότητες που τη στήριξαν μεταπολεμικά. Η τεχνητή νοημοσύνη, με τη διττή όψη του Ιανού, δημιουργεί ευκαιρίες αλλά και απειλές που κανείς δεν ελέγχει ουσιαστικά—ούτε καν οι εταιρείες τεχνολογίας. Η ανεξέλεγκτη διασπορά και εξέλιξή της έχει ήδη  διαμορφώσει περιβάλλον νέων και έντονων ανισορροπιών.

Την ίδια στιγμή, η κλιματική κρίση καραδοκεί ως πραγματική νέμεση. Το οικονομικό σύστημα έχει παρεκκλίνει από τη μεταπολεμική του τροχιά, παράγοντας ανισότητες που διαβρώνουν την κοινωνική συνοχή. Και το κάνει χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι, υποσκάπτοντας την κοινωνική βάση πάνω στην οποία στηρίζεται, βαδίζει και το ίδιο προς την αυτοϋπονόμευσή του.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τίποτα δεν είναι εγγυημένο. Ούτε η ειρήνη, ούτε η ευημερία, ούτε η δημοκρατική σταθερότητα, ούτε η κοινωνική συνοχή. Ακόμη και αν είναι επιτυχής, η διαχείριση των προκλήσεων θα έχει μεγάλο κόστος: σε ανθρώπινη δυστυχία, σε κοινωνικό πόνο, σε περιβαλλοντική καταστροφή, σε απώλειες που δεν θα είναι μόνο οικονομικές. Η νέα εποχή χαρακτηρίζεται έτσι με μία κυρίαρχη λέξη: αβεβαιότητα.

Απέναντι σ’ αυτήν την αβεβαιότητα, όλα τα κράτη καλούνται να επαναπροσδιορίσουν τη δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία του ατόμου και στους αναγκαίους περιορισμούς της συλλογικής οργάνωσης. Η ελευθερία γεννά δημιουργικότητα, ευτυχία, πρόοδο. Το κράτος, όμως, σε εποχές κρίσης, πιέζεται να γίνει πιο παρεμβατικό, πιο αυστηρό, συχνά και πιο αυταρχικό. Το ζητούμενο είναι με ποιόν τρόπο δεν θα χαθεί η ισορροπία.

Αυτό απαιτεί έναν ελάχιστο βαθμό συναίνεσης. Όχι πλήρη ταύτιση με κατάργηση της πολιτικής διαφωνίας. Αλλά μια βασική κοινή αντίληψη για το μέγεθος των προκλήσεων και για τις γενικές κατευθύνσεις αντιμετώπισής τους. Κράτος, πολιτικοί, επιχειρηματίες και πολίτες οφείλουν να συμφωνήσουν τουλάχιστον στα αυτονόητα: ποιοι είναι οι κίνδυνοι, ποιες είναι οι προτεραιότητες, ποια είναι τα όρια του κομματικού ανταγωνισμού όταν διακυβεύεται το εθνικό συμφέρον.

Στην Ελλάδα, αυτή η ελάχιστη συνεννόηση δεν υπάρχει. Έχει πνιγεί μέσα στην τοξικότητα της κομματικής αντιπαράθεσης, της προσωπικής φιλοδοξίας, της αμετροέπειας και της αδυναμίας κατανόησης της μεγάλης εικόνας. Ο πολιτικός λόγος κινείται σχεδόν αποκλειστικά στο πεδίο της καταγγελίας. Το εθνικό υποχωρεί μπροστά στο κομματικό. Το μακροπρόθεσμο θυσιάζεται στο στιγμιαίο. Το ουσιώδες χάνεται μέσα στον ακατανόητο θόρυβο.

Η τοξικότητα αυτή συχνά καλύπτεται πίσω από την «ιερή» αγανάκτηση για την υπονόμευση των θεσμών από την κυβέρνηση Μητσοτάκη. Η κριτική είναι αναγκαία—καθώς ο έλεγχος της εξουσίας είναι θεμέλιο της δημοκρατίας. Άλλο, όμως, η θεσμική αντιπολίτευση και άλλο η γενικευμένη απονομιμοποίηση. Άλλο η υπεράσπιση των θεσμών και άλλο η εργαλειοποίηση τους. Άλλο η πολιτική διαφωνία και άλλο η διαρκής υπονόμευση κάθε κοινού σημείου αναφοράς.

Σήμερα, στο όνομα της δημοκρατίας, αμφισβητούνται συχνά οι ίδιοι οι κανόνες που τη συγκροτούν. Η εικόνα του πολιτικού κόσμου είναι εικόνα σύγχυσης. Η κυβέρνηση υπερασπίζεται το επιτελικό κράτος σαν να αρκεί η ύπαρξή του, ενώ το πραγματικό ερώτημα είναι η αποτελεσματική λειτουργία του. Η αντιπολίτευση, στο σύνολό της, δεν κατάφερε να στηρίξει με την απαιτούμενη σοβαρότητα τον εκσυγχρονισμό της αμυντικής ικανότητας της χώρας. Η Δικαιοσύνη αντιμετωπίζεται επιλεκτικά: θετικά όταν οι αποφάσεις της ευνοούν, αρνητικά όταν ενοχλούν. Και το πολιτικό σύστημα επιτρέπει να ανοίγουν συζητήσεις για την ακεραιότητα των εκλογών, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι έτσι ανοίγει μια κερκόπορτα για την υπονόμευση της ίδιας της δημοκρατικής νομιμοποίησης. Από εκεί και πέρα, ο δρόμος είναι ολισθηρός και επικίνδυνος

Όλα αυτά γίνονται, υποτίθεται, στο όνομα της δημοκρατίας. Στην πράξη, όμως, οδηγούν στην αποδυνάμωσή της. Ο πολιτικός κόσμος, συνολικά, επιλέγει το βολικό καταφύγιο της άρνησης. Προτιμά την τοξικότητα από την ευθύνη, τη διαφωνία από τη συνεννόηση, την καταγγελία από την πρόταση, την κομματική συσπείρωση από την εθνική στρατηγική.

Αυτή η στάση δεν είναι απλώς πολιτικά φτωχή. Είναι επικίνδυνη. Διότι η χώρα έχει πολλά να χάσει. Μια μελλοντική σύρραξη δεν θα έχει αναγκαστικά τη μορφή που γνωρίζαμε. Μπορεί να είναι στρατιωτική, ψηφιακή, οικονομική, ενεργειακή, κοινωνική ή ταξική. Μπορεί να είναι περιφερειακή, διακρατική, σύγκρουση ανάμεσα σε μπλοκ ή ανάμεσα σε μεγάλες δυνάμεις. Σε κάθε εκδοχή, μια μικρή χώρα με περιορισμένους πόρους και ασταθές πολιτικό σύστημα είναι εκτεθειμένη.

Γι’ αυτό ο πολιτικός κόσμος θα όφειλε σήμερα να κάνει το αντίθετο από αυτό που κάνει. Να καταστρώνει σενάρια κινδύνου. Να σχεδιάζει εναλλακτικές. Να αναζητά πεδία ελάχιστης συμφωνίας. Να προετοιμάζει την κοινωνία για τις δυσκολίες που έρχονται. Να χτίζει εμπιστοσύνη. Να μειώνει την αβεβαιότητα. Να υπηρετεί το εθνικό συμφέρον, όχι το κομματικό όφελος.

Η κοινωνία αυτό ζητά. Όχι ομοφωνία ή σιωπή ή κατάργηση της αντιπαράθεσης. Ζητά να αισθανθεί ότι οι πολιτικοί κατανοούν το μέγεθος της εποχής. Ότι δεν παίζουν με τους θεσμούς, δεν μετατρέπουν κάθε ζήτημα σε εργαλείο φθοράς του αντιπάλου. Ότι συμβάλλουν στη μείωση της ανασφάλειας, αντί να την πολλαπλασιάζουν.

Οι δημοσκοπήσεις το δείχνουν καθαρά. Η δυσπιστία δεν μπορεί να αποδίδεται μονίμως ούτε σε λάθος μετρήσεις ούτε σε σκοτεινούς μηχανισμούς χειραγώγησης. Όταν η κοινωνία απομακρύνεται από το πολιτικό σύστημα, κάτι θεμελιώδες έχει σπάσει. Κι αυτό είναι η εμπιστοσύνη ότι η πολιτική μπορεί να λειτουργήσει ως δύναμη λύσης και όχι ως μηχανισμός διαρκούς κρίσης.

Η τοξικότητα, τελικά, δεν είναι απλώς ζήτημα ύφους. Δεν είναι θέμα κακής συμπεριφοράς ή έντονης ρητορικής. Είναι πολιτική επιλογή με εθνικές συνέπειες. Κωφεύει μπροστά στους κινδύνους. Τυφλώνει απέναντι στην πραγματικότητα. Ακυρώνει τη δυνατότητα συνεννόησης. Και σε μια εποχή αβεβαιότητας, η αδυναμία συνεννόησης δεν είναι απλώς πρόβλημα του πολιτικού συστήματος. Είναι πρόβλημα της χώρας.

Διαβάστε επίσης

Από τη χρεοκοπία στην εξωστρέφεια: η ΔΕΗ που ενοχλεί τον Τσίπρα