Δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς λέγεται, τι συμφωνείται και τι απορρίπτεται στα παρασκήνια των λεγόμενων διαπραγματεύσεων για ειρήνη στη Μέση Ανατολή. Μπορούμε μόνο να ελπίζουμε ότι η πραγματικότητα είναι λιγότερο ζοφερή από την εικόνα που σχηματίζεται μέσα από τις δημόσιες τοποθετήσεις των εμπλεκομένων. Διότι η ρητορική που κυριαρχεί είναι ακραία, σχεδόν απόλυτη, και αυτό από μόνο του γεννά εύλογους και πολύμορφους φόβους για την επόμενη ημέρα.

Βεβαίως, η επίδειξη αδιαλλαξίας αποτελεί συνηθισμένη πρακτική σε περιόδους διαπραγμάτευσης. Η σκληρή γλώσσα, οι μαξιμαλιστικές θέσεις και οι απειλές πάντα χρησιμοποιούνται ως διαπραγματευτικά εργαλεία. Στην περίπτωση, βέβαια, του Ντόναλντ Τραμπ, η υπερβολή είναι μόνιμο πολιτικό χαρακτηριστικό. Οι ανακοινώσεις του είναι κατά κανόνα προσβλητικές, ανακριβείς και απειλητικές. Όχι πως η ρητορική του Ιράν υπολείπεται σε σκληρότητα. Το ίδιο ισχύει και για τους Χούθι της Υεμένης.

Το πραγματικό πρόβλημα, όμως, βρίσκεται αλλού. Δεν είναι απλώς στρατιωτικό, ούτε μόνον διπλωματικό. Είναι βαθιά πολιτισμικό. Και, ακριβώς γι’ αυτό, είναι ακόμη πιο τρομακτικό.

Ο Τραμπ ήταν ανέκαθεν αυτό που οι Αγγλοσάξονες θα αποκαλούσαν blustering: φωνακλάς, κομπαστικός, επιδεικτικά επιθετικός. Μετά την ιστορία της Βενεζουέλας, αυτή η πλευρά του όχι μόνο δεν περιορίστηκε αλλά έδειξε να… ξεσαλώνει. Απέναντί του, όμως, δεν βρέθηκε ένας αντίπαλος που να λειτουργεί αποκλειστικά με τους γνώριμους όρους της δυτικής πολιτικής λογικής. Το Ιράν αποδείχθηκε σκληρός, υπομονετικός και αποφασισμένος αντίπαλος, έτοιμος να χρησιμοποιήσει μέσα πίεσης που μπορούν να πλήξουν τη Δύση σε καίρια σημεία.

Έτσι, εκτός από τα Στενά του Ορμούζ, μέσω των Χούθι μπήκε πλέον στο κάδρο και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, το κρίσιμο πέρασμα ανάμεσα στην Ερυθρά Θάλασσα και τον Κόλπο του Άντεν. Η γεωγραφία εξελίσσεται σε όπλο και η εξάρτηση των σύγχρονων οικονομιών από την ενέργεια μετατρέπεται σε στρατηγική αδυναμία. Αν διαταραχθεί η ροή από το Ορμούζ, αν απειληθεί το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, αν πληγούν το Κανάλι του Σουέζ, ο αγωγός East-West στο Γιανμπού και ο αγωγός Sumed στην αιγυπτιακή ακτή της Ερυθράς Θάλασσας, τότε η Δύση δεν θα βρεθεί απλώς μπροστά σε ένα ακριβότερο ενεργειακό σοκ. Θα βρεθεί μπροστά σε συνθήκες στραγγαλισμού—ο στασιμοπληθωρισμός θα ξεχαστεί μπροστά στις ελλείψεις καυσίμων, τροφίμων, πρώτων υλών.

Κι αυτό συμβαίνει σε μια στιγμή κατά την οποία το Ισραήλ δεν έχει καταφέρει να επιβάλει οριστική νίκη επί της Χαμάς, ενώ παραμένει σε ανοιχτή αντιπαράθεση με τη Χεζμπολάχ, η οποία επίσης δεν υποκύπτει. Η κρίση, επομένως, δεν είναι μεμονωμένη. Είναι πολυμέτωπη, αλληλοτροφοδοτούμενη και δυνητικά εκρηκτική.

Για το Ιράν, επιπλέον, η αναμέτρηση δεν είναι ένα απλό ζήτημα κρατικής πολιτικής. Είναι υπόθεση υπαρξιακή. Δεν αφορά μόνο την επιβίωση του καθεστώτος ή την περιφερειακή του επιρροή, αλλά και μια βαθύτερη, θρησκευτικά και ιστορικά φορτισμένη αντίληψη για τον αγώνα, τη θυσία και την αποστολή. Το απέδειξε μη διστάζοντας να συγκρουστεί και με αραβικές χώρες. Μέσω της Υεμένης μπορεί να διατηρεί ενεργή την απειλή αποκλεισμού δύο στενών ζωτικής σημασίας για το παγκόσμιο εμπόριο.

Το ερώτημα συνεπώς είναι αμείλικτο: είναι η Δύση, αλλά και ο υπόλοιπος κόσμος, διατεθειμένοι να πληρώσουν το κόστος μιας τέτοιας κλιμάκωσης; Και ακόμη περισσότερο: είναι έτοιμοι να αναλάβουν τις θυσίες μιας ευρείας σύρραξης που ενδεχομένως θα απαιτηθεί για να ανοίξουν ξανά αυτά τα περάσματα; Διότι, με βάση τα σημερινά δεδομένα, το Ιράν δεν δίνει την εντύπωση δύναμης έτοιμης να υποχωρήσει. Η στάση του δεν εξηγείται μόνο με πολιτικούς όρους. Συνδέεται και με το δωδεκαδικό σιιτικό δόγμα, όπου η θυσία δεν είναι ήττα, αλλά συχνά μορφή δικαίωσης.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά. Η Δύση, ακόμη και στον πόλεμο, σκέφτεται κυρίως με όρους ισορροπίας κόστους και οφέλους. Το Ιράν, αντιθέτως, ενσωματώνει στη στρατηγική του στοιχεία πίστης, μνήμης, τιμής και θυσίας. Όταν ο ένας παίκτης επιδιώκει να αποτρέψει το κόστος και ο άλλος είναι διατεθειμένος να το ενσωματώσει ως μέρος της ταυτότητάς του, τότε η σύγκρουση παύει να είναι απλώς διακρατική. Γίνεται σύγκρουση αντιλήψεων για την ίδια τη ζωή, την ιστορία και τη νίκη.

Γι’ αυτό και η χορογραφία των διαπραγματεύσεων είναι τόσο κρίσιμη. Ας ελπίσουμε ότι αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι μέρος αυτής της χορογραφίας: μια σκηνοθετημένη επίδειξη αδιαλλαξίας πριν από έναν συμβιβασμό. Υπάρχει, όμως, και η πολύ πιο ανησυχητική εκδοχή: ότι και οι δύο πλευρές έχουν εγκλωβιστεί σε θέσεις από τις οποίες δεν μπορούν πλέον να υποχωρήσουν χωρίς να καταρρεύσουν πολιτικά και συμβολικά.

Στο βιβλίο του Οι 13 Ημέρες, ο αείμνηστος Robert Kennedy είχε επισημάνει ότι, στις διαπραγματεύσεις με τον Νικίτα Χρουστσόφ για την κρίση των πυραύλων στην Κούβα, οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν φροντίσει να μην στριμώξουν ποτέ τον αντίπαλο στη γωνία. Πάντα υπήρχε μια αξιοπρεπής οδός υποχώρησης. Αυτό που σε άλλες πολιτισμικές παραδόσεις περιγράφεται ως saving face δεν είναι λεπτομέρεια ευγένειας. Είναι προϋπόθεση ειρήνης.

Σήμερα, όμως, η εντύπωση είναι ότι αυτή ακριβώς η προϋπόθεση απουσιάζει. Από τη μία πλευρά, ο κομπασμός του Τραμπ. Από την άλλη, η έπαρση της ιρανικής αντοχής και η θρησκευτικά φορτισμένη αίσθηση μιας νίκης απέναντι σε αλλόθρησκους κόσμους. Το αποτέλεσμα είναι ότι και οι δύο πλευρές μοιάζουν να έχουν οδηγηθεί πολύ κοντά στη γωνία.

Και όταν μια γεωπολιτική κρίση μετατρέπεται σε πολιτισμική αναμέτρηση, τότε γίνεται πολύ δυσκολότερο να τελειώσει με συμβιβασμό. Διότι πλέον δεν συγκρούονται μόνο συμφέροντα. Συγκρούονται κοσμοαντιλήψεις.

Η μεγαλύτερη απειλή ίσως δεν είναι τελικά ούτε το Ορμούζ ούτε το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Είναι το ενδεχόμενο να έχει ήδη κλείσει το στενότερο και κρισιμότερο πέρασμα απ’ όλα: εκείνο της αμοιβαίας κατανόησης. Και όταν αυτό συμβεί, η διπλωματία παύει να είναι γέφυρα και γίνεται απλώς το τελευταίο προσχηματικό στάδιο πριν από τη σύγκρουση.

Διαβάστε επίσης:

Hedge funds, ομόλογα και το πολιτικό αδιέξοδο

Η Βουλή της χυδαιότητας και η αντιπολίτευση χωρίς πρόταση

Στοχευμένα μέτρα, άστοχη πολιτική