Είναι να μην σου τύχει, να γίνει το κακό στο σπίτι. Όσο και να πιστεύει κάποια οικογένεια ότι είναι τέλεια (που δεν είναι), όσο και να υπάρχουν αρχές και καλοί τρόποι και όλες οι εγγυήσεις, υπάρχουν και τα γύρω γύρω, οι επιρροές.

Όχι ότι δεν υπάρχουν σάπιες οικογένειες του είδους «Miss Violence», όχι ότι δεν υπάρχουν γονείς εξαρτημένοι από το ποτό, όχι ότι δεν υπάρχει μεγάλη φτώχια. Ας μείνουμε όμως στα απροσδόκητα, τα δράματα σε μια «κανονική οικογένεια» (που δεν υπάρχουν κανονικές), από την οποία βγαίνει έφηβος φονιάς.

Η συζήτηση για τη βία των νέων έχει εγκλωβιστεί σε μια βολική ρητορική: γενικές αναφορές σε «κοινωνικά φαινόμενα», ασαφείς επισημάνσεις περί κρίσης αξιών, διαπιστώσεις που ακούγονται σοβαρές αλλά είναι ασαφείς. Το αποτέλεσμα είναι μια ανώδυνη ανάλυση που διαχέει την ευθύνη παντού: η μάνα, το σχολείο, το κινητό, η πανδημία, τα πάντα. Και τελικά την ευθύνη δεν την έχει κανείς.

Η εφηβική βία ίσως συνδέεται με την ανυπαρξία ορίων. Φτιάξαμε μια κοινωνία παιδοκεντρική όπου τα νεότερα μέλη νομίζουν ότι δικαιούνται τα πάντα δίχως κόπο. Όριο δεν σημαίνει αυταρχισμός. Είναι ο κανόνας, η συνέπεια και η σταθερότητα. Σε πολλές περιπτώσεις, το παιδί μεγαλώνει μέσα σε μια διαρκή διαπραγμάτευση όπου κάθε κανόνας είναι προσωρινός και κάθε κύρωση διαπραγματεύσιμη. Όταν η συνέπεια λείπει, η πράξη παύει να έχει πραγματικό κόστος. Στην Ελλάδα ο μικρός δικτάτορας μπορεί και συμπεριφέρται με τον ίδιο τρόπο μεγαλώνοντας. Θα παρκάρει στο πεζοδρόμιο, θα του πάρουν τις πινακίδες και θα τις επιστρέψουν λόγω εορτών. Η αίσθηση του «δεν με πιάνει εμένα κανείς» υπονομεύει την εσωτερική αυτοσυγκράτηση. Η βία ξεκινά ως δοκιμή ισχύος σε περιβάλλον χαμηλής αντίστασης.

Παράλληλα, έχει διαμορφωθεί μια κουλτούρα δημόσιας έκθεσης που ανταμείβει την υπερβολή. Η κοινωνική επιβράβευση δεν προκύπτει από τη μετριοπάθεια αλλά από την ένταση. Η σύγκρουση παράγει θέαμα, και το θέαμα παράγει κύρος. Η επιθετική συμπεριφορά αποκτά λειτουργικό χαρακτήρα: τραβά προσοχή, συγκεντρώνει υποστηρικτές, δίνει ταυτότητα. Η εφηβική ηλικία, που ούτως ή άλλως αναζητά ορατότητα, βρίσκει σε αυτό το πλαίσιο έναν γρήγορο μηχανισμό επιβεβαίωσης.

Υπάρχει επίσης ένα πρόβλημα θεσμικής αδράνειας. Το σχολείο συχνά λειτουργεί με αντανακλαστικά προηγούμενων δεκαετιών, χωρίς επαρκή εργαλεία διαχείρισης συγκρούσεων. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να επιβάλουν πειθαρχία χωρίς θεσμική κάλυψη και με τον φόβο καταγγελιών. Θα τιμωρήσουν το παιδί όπως πρέπει και μετά ο γονιός, με τα χέρια στις τσέπες, θα απειλήσει με μήνυση. Η επιβολή πειθαρχίας μοιάζει περίπλοκη, αργή και αναποτελεσματική. Όταν το πλαίσιο δεν παράγει άμεση και σαφή συνέπεια, η παραβατική συμπεριφορά εδραιώνεται ως ανεκτό ρίσκο.

Δεν μπορεί να αγνοηθεί και η επίδραση της διάχυτης επιθετικότητας στον δημόσιο λόγο. Δείτε πώς μιλάνε στη Βουλή. Θυμηθείτε πως επικοινωνούν μεταξύ τους οι πρόεδροι μεγάλων αθλητικών συλλόγων. Ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνεται η αντιπαράθεση, ο τρόπος που διαχειριζόμαστε τη διαφωνία, η ευκολία με την οποία προσφεύγουμε σε απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς, διαμορφώνουν ένα πρότυπο συμπεριφοράς. Η βία δεν εκδηλώνεται μόνο σωματικά, με τη μπουνιά ή το μαχαίρι. Προηγείται η γλωσσική, όλη αυτή η επιθετικότητα που συμπυκνώνεται στη δημοφιλή προσφώνηση από «Μ» και στο ρήμα από «Γ».

Διαβάστε επίσης 

Πρότυπα, ελίτ, αριστεία

Βάλαμε τσολιά τον Μακάριο Λαζαρίδη

Όταν ο Άντριου μπαίνει στο Λούβρο