Στη δεκαετία του ’80, η Δύση διέθετε κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν παράδοξο: μεγαλύτερη ανοχή στη διάκριση ανάμεσα στη δημόσια και την ιδιωτική ζωή. Τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης γνώριζαν για την εκτός γάμου κόρη του François Mitterrand, αλλά για χρόνια επέλεγαν τη σιωπή. Στη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, στοιχεία της προσωπικής ζωής πολιτικών προσώπων συχνά παρέμεναν εκτός δημόσιας αντιπαράθεσης — άλλοτε από θεσμική αυτοσυγκράτηση, άλλοτε από μια προβληματική κουλτούρα συγκάλυψης.

Δεν υπήρχε κάποια χρυσή εποχή πολιτικής ευγένειας. Το Watergate ή η υπόθεση Profumo υπενθυμίζουν ότι η προσωπική συμπεριφορά μπορούσε ανέκαθεν να αποκτήσει πολιτικές συνέπειες. Ωστόσο, υπήρχε μια βασική παραδοχή: η πολιτική σύγκρουση όφειλε, τουλάχιστον θεωρητικά, να διεξάγεται πρωτίστως στο επίπεδο των ιδεών, των προγραμμάτων και των αποφάσεων.

Σήμερα αυτή η παραδοχή αποδυναμώνεται διαρκώς. Η πολιτική αντιπαράθεση στον δυτικό κόσμο μετατρέπεται όλο και συχνότερα σε μια συνεχή διαδικασία προσωπικού στιγματισμού. Ένας ατυχής μορφασμός, μια άστοχη δήλωση, ένα παραπάτημα, η υγεία ή η ηλικία ενός πολιτικού προσώπου, συχνά μετατρέπονται σε κυρίαρχο δημόσιο θέμα, επισκιάζοντας ουσιαστικές συζητήσεις για την οικονομία, την τεχνολογία, την εξωτερική πολιτική ή τις κοινωνικές ανισότητες.

Το φαινόμενο αυτό θυμίζει ειρωνικά τη λογική της σοβιετικής Maskirovka, τη στρατηγική δημιουργίας ψευδών εντυπώσεων, αντιπερισπασμών και θορύβου ώστε ο αντίπαλος να αδυνατεί να διακρίνει τις πραγματικές κινήσεις. Η στρατηγική της παραπλάνησης, της σύγχυσης και του αντιπερισπασμού δεν εξαφανίστηκε με την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Στη σύγχρονη εποχή επανεμφανίζεται τόσο μέσω οργανωμένων επιχειρήσεων ψηφιακής παραπληροφόρησης —όπως οι δραστηριότητες της Internet Research Agency— όσο και μέσω των ίδιων των δυτικών ψηφιακών οικοσυστημάτων, τα οποία συχνά αναπαράγουν τον ίδιο θόρυβο, χωρίς καμία εξωτερική βοήθεια.

Η ειρωνεία είναι ότι οι ανοιχτές κοινωνίες δεν χρειάζονται πλέον αποκλειστικά εξωτερικούς αντιπάλους για να αποπροσανατολιστούν. Οι αλγόριθμοι, η πολιτική πόλωση και η εμπορευματοποίηση της οργής παράγουν συχνά το ίδιο αποτέλεσμα με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα.

Στη σύγχρονη δημοκρατική δημόσια σφαίρα, συχνά ο θόρυβος δεν παράγεται από κρατικούς μηχανισμούς αλλά συχνά από το ίδιο το οικοσύστημα της ψηφιακής επικοινωνίας. Οι πλατφόρμες όπως η Meta, η X Corp. και το TikTok ανταμείβουν την ταχύτητα, την αγανάκτηση και την υπεραπλούστευση. Ο αλγόριθμος δεν επιβραβεύει το σύνθετο επιχείρημα. Επιβραβεύει το περιεχόμενο που προκαλεί άμεση συναισθηματική αντίδραση.

Το αποτέλεσμα είναι μια μορφή συλλογικής πολιτικής τύφλωσης. Ενώ η δημόσια συζήτηση εξαντλείται σε προσωπικές επιθέσεις, οι κρίσιμες αποφάσεις για την τεχνητή νοημοσύνη, τη συγκέντρωση οικονομικής δύναμης, την ενεργειακή ασφάλεια ή τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις συχνά λαμβάνουν δυσανάλογα μικρότερη προσοχή.

Όταν ο πολιτικός αντίπαλος δεν αντιμετωπίζεται ως φορέας διαφορετικών ιδεών αλλά ως ηθικά αποκρουστικό πρόσωπο που πρέπει να εξοντωθεί δημόσια, ο συμβιβασμός καθίσταται αδύνατος. Και χωρίς δυνατότητα συμβιβασμού, η δημοκρατία παύει να λειτουργεί ως σύστημα διαχείρισης διαφωνιών και μετατρέπεται σταδιακά σε μόνιμο θέαμα οργής.

Η ειρωνεία είναι βαθιά: οι ανοιχτές κοινωνίες δεν υπονομεύονται σήμερα πρωτίστως από εξωτερικούς αντιπάλους, αλλά από τη δική τους αυξανόμενη αδυναμία να ξεχωρίσουν την ουσία από τον αντιπερισπασμό. Όσο ο δημόσιος διάλογος παραμένει εγκλωβισμένος στον θόρυβο της διαρκούς ταπείνωσης, τόσο οι πραγματικές δομές λήψης αποφάσεων θα λειτουργούν με λιγότερο έλεγχο, λιγότερη λογοδοσία και περισσότερη σιωπή.

Διαβάστε επίσης

Η ενεργειακή κρίση δίνει ώθηση στο πράσινο υδρογόνο

Ποιον ακούν τελικά οι αγορές;

Ντόναλντ Τραμπ: Παρατείνει την εκεχειρία και διατηρεί τον αποκλεισμό – «Τέχνασμα» πριν από νέα αμερικανοϊσραηλινή επίθεση λέει το Ιράν