Doomscrolling: Τι είναι, πού οφείλεται, γιατί απειλεί την ψυχική υγεία των νέων

Παιδιά «κολλημένα» στη οθόνη. Και σε πάρα πολλές περιπτώσεις, όχι μόνο παιδιά, αλλά και ενήλικες. Η αδιάκοπη παρακολούθηση ειδήσεων, εικόνων και πληροφοριών έχει εξελιχθεί σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές συνήθειες της ψηφιακής εποχής. Όταν όμως η διαδικασία αυτή μετατρέπεται σε παρορμητική και παρατεταμένη έκθεση σε αρνητικό περιεχόμενο, τότε οι ειδικοί μιλούν για το φαινόμενο του «doomscrolling»: μια συμπεριφορά που συνδέεται όλο και περισσότερο με την ψυχική επιβάρυνση παιδιών, εφήβων και νεαρών ενηλίκων.

Τι είναι το doomscrolling

Το doomscrolling ορίζεται ως η παρορμητική, παρατεταμένη κατανάλωση αρνητικού ειδησεογραφικού περιεχομένου, συχνά μέσω κοινωνικών δικτύων, που διατηρεί ή εντείνει το άγχος, τη δυσθυμία και την αίσθηση απειλής. Αν και πολλοί το αντιμετωπίζουν ως μια «αθώα» συνήθεια της καθημερινότητας, η επιστημονική κοινότητα προειδοποιεί ότι οι συνέπειές του μπορεί να είναι σημαντικές, ιδιαίτερα στις ηλικίες 12 έως 25 ετών, όταν ο εγκέφαλος και οι ψυχοκοινωνικές δεξιότητες βρίσκονται ακόμη σε φάση ταχείας ωρίμανσης.

Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, η συνήθεια αυτή συνδέεται με δείκτες ψυχικής επιβάρυνσης, καθώς και με αλλαγές στη ρύθμιση της προσοχής, της ανταμοιβής και του στρες. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το doomscrolling λειτουργεί ως ένας μηχανισμός «γνωστικής παγίδευσης» (attentional trap), κατά τον οποίο ο χρήστης δυσκολεύεται να αποσπαστεί από τη συνεχή ροή πληροφοριών, ακόμη και όταν το περιεχόμενο τον επιβαρύνει συναισθηματικά.

Ο όρος εμφανίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2010, όμως καθιερώθηκε ευρέως κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19. Αρχικά περιέγραφε τη συνεχή και αγχώδη κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων που σχετίζονταν με κρίσεις, πανδημίες και κοινωνικές απειλές. Η λέξη «doom» παρέπεμπε κυριολεκτικά στην αίσθηση καταστροφής που δημιουργούσαν οι ειδησεογραφικές ροές και στην αδυναμία του χρήστη να απομακρυνθεί από αυτές.

Σήμερα, η έννοια έχει διευρυνθεί σημαντικά. Πλέον χρησιμοποιείται για να περιγράψει κάθε μορφή ψυχαναγκαστικού ή αυτοκαταστροφικού scrolling, ακόμη κι όταν το περιεχόμενο δεν είναι αυστηρά αρνητικό. Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων ενισχύουν αυτή τη συμπεριφορά, προωθώντας περιεχόμενο υψηλής συναισθηματικής έντασης που κρατά τον χρήστη περισσότερο χρόνο στην οθόνη. Το αποτέλεσμα είναι συχνά αίσθηση απώλειας ελέγχου, ψυχολογική κόπωση και δυσκολία αποσύνδεσης.

Παράλληλα, σύγχρονες επιστημονικές προσεγγίσεις εντάσσουν το doomscrolling σε ένα ευρύτερο φάσμα εθιστικών ψηφιακών συμπεριφορών, που χαρακτηρίζονται από επαναλαμβανόμενη και αγχώδη αναζήτηση πληροφορίας. Σε πολλές περιπτώσεις, το scrolling λειτουργεί ως ένας τρόπος προσωρινής διαχείρισης του άγχους ή της αβεβαιότητας, χωρίς όμως να προσφέρει πραγματική ανακούφιση.

Τα σημάδια που πρέπει να ανησυχήσουν τους γονείς

Οι ειδικοί τονίζουν ότι οι γονείς χρειάζεται να παρατηρούν όχι μόνο τον χρόνο που περνά ένα παιδί μπροστά στην οθόνη, αλλά και τη συναισθηματική του κατάσταση μετά τη χρήση του κινητού. Αυξημένο άγχος, ευερεθιστότητα, δυσκολίες στον ύπνο, μειωμένη συγκέντρωση στο σχολείο, πεσμένη διάθεση ή απροθυμία απομάκρυνσης από τις ηλεκτρονικές συσκευές μπορεί να αποτελούν ενδείξεις υπερβολικού doomscrolling.

Αν ένα παιδί φαίνεται πιο αναστατωμένο ή απομονωμένο μετά τη χρήση των κοινωνικών δικτύων, οι ειδικοί συμβουλεύουν τους γονείς να ανοίξουν μια ήρεμη και διακριτική συζήτηση γύρω από το περιεχόμενο που παρακολουθεί. Η προσέγγιση έχει ιδιαίτερη σημασία: αντί για επικριτικές φράσεις όπως «είσαι συνέχεια στο κινητό», προτείνεται ένας πιο υποστηρικτικός διάλογος, όπως «παρατήρησα ότι κάποιες φορές φαίνεσαι στεναχωρημένος μετά το scrolling — τι ήταν αυτό που έβλεπες;».

Το doomscrolling παρατηρείται συχνότερα στους εφήβους, ωστόσο οι ειδικοί σημειώνουν ότι μπορεί να επηρεάσει ακόμη και παιδιά ηλικίας 10 ή 11 ετών, από τη στιγμή που αποκτούν ανεξάρτητη πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή εφαρμογές ενημέρωσης. Για τον λόγο αυτό, η καλλιέργεια υγιών ψηφιακών συνηθειών από μικρή ηλικία θεωρείται κρίσιμη.

Τι μπορούν να κάνουν οι οικογένειες

Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η λύση δεν βρίσκεται στην πλήρη απαγόρευση των οθονών, αλλά στην υιοθέτηση ισορροπημένων ορίων και στην ενίσχυση της επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια. Μερικά απλά αλλά ουσιαστικά βήματα είναι οι κοινά συμφωνημένες ώρες χωρίς οθόνες — όπως κατά τη διάρκεια του φαγητού ή πριν τον ύπνο — καθώς και η απομάκρυνση των συσκευών από το υπνοδωμάτιο τη νύχτα.

Καθοριστικό ρόλο παίζει και το παράδειγμα των ίδιων των γονέων. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται πότε οι ενήλικες είναι διαρκώς απορροφημένοι από το κινητό τους και συχνά αναπαράγουν τις ίδιες συμπεριφορές.

Πότε αποτελεί ένδειξη άγχους

Οι ειδικοί επισημαίνουν επίσης ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, το doomscrolling μπορεί να αποτελεί ένδειξη βαθύτερου άγχους. Για κάποιους νέους ανθρώπους, η συνεχής αναζήτηση ειδήσεων και πληροφοριών λειτουργεί ως ένας τρόπος να αποκτήσουν την αίσθηση ελέγχου μέσα σε έναν αβέβαιο κόσμο. Όταν όμως η ανησυχία επεκτείνεται και σε άλλους τομείς της ζωής -σχολείο, κοινωνικές σχέσεις, καθημερινότητα- τότε η απλή μείωση του χρόνου οθόνης ενδέχεται να μην αρκεί.

Σε περιπτώσεις όπου εμφανίζονται επίμονα συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης, διαταραχών ύπνου ή κοινωνικής απομόνωσης, οι ειδικοί συστήνουν στους γονείς να απευθύνονται σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας ή στον οικογενειακό τους γιατρό. Όπως τονίζουν, τα φαινόμενα αυτά είναι πλέον ιδιαίτερα συχνά, αλλά υπάρχει διαθέσιμη και αποτελεσματική υποστήριξη.

Η ελληνική απάντηση στο φαινόμενο

Η αυξανόμενη ανησυχία για τις επιπτώσεις της ψηφιακής υπερδιέγερσης έχει οδηγήσει και την Ελλάδα σε πιο οργανωμένες παρεμβάσεις για την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων. Στο πλαίσιο της Εθνικής Δράσης Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας, που υλοποιείται από το Υπουργείο Υγείας σε συνεργασία με τη UNICEF Ελλάδας, το doomscrolling αποτελεί έναν από τους τέσσερις βασικούς πυλώνες της πρωτοβουλίας «ΡΙΣΠΕΚΤ».

Ο συγκεκριμένος πυλώνας εστιάζει στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση νέων, γονέων και εκπαιδευτικών σχετικά με τις επιπτώσεις της υπερκατανάλωσης ψηφιακού περιεχομένου, προωθώντας παράλληλα την κριτική ψηφιακή συμπεριφορά και πρακτικά εργαλεία προστασίας της ψυχικής υγείας. Κι αυτό γιατί το doomscrolling αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τη νέα γενιά, όχι μόνο ως συνήθεια, αλλά ως ζήτημα δημόσιας υγείας που απαιτεί ενημέρωση, πρόληψη και ουσιαστική στήριξη των οικογενειών.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το doomscrolling και την αντιμετώπισή του, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα paidikaipsihikiigeia.gov.gr.