Δεν είναι γνωστό τι ακριβώς έχει κατά νου η κυβέρνηση με την πρόταση να υπάρχει στο Σύνταγμα «κόφτης» στην αύξηση της δημόσιας δαπάνη.

Αταβιστικά, στην γνωσιακή σφαίρα του σχετικά ενημερωμένου πολίτη, ο «κόφτης» παραπέμπει (α) στις απεχθείς οριζόντιες περικοπές των μνημονίων, (β) στις ΗΠΑ, όπου το Κογκρέσο ψηφίζει ανελλιπώς,  κάθε χρόνο να αγνοηθεί ο κόφτης –κυρίως διότι λειτουργεί μέσω αυτόματων οριζόντιων περικοπών– και, (γ)  στην Γερμανία όπου η σκληρότητα του κόφτη (το ομοσπονδιακό έλλειμμα να μην υπερβαίνει το 0,35% του ΑΕΠ) είναι συνταγματικά κατοχυρωμένη και αναστέλλεται μόνο σε περιόδους μεγάλης κρίσης. Μάλλον βάσιμα εικάζεται πως η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν έχει κατά νου κάτι ανάλογο με αυτές τις τρεις περιπτώσεις.

Θα μπορούσε να προβληθεί ο ισχυρισμός πως κόφτη μας επιβάλλουν οι νέοι κανόνες της Ε.Ε. , που αφορούν στην επιτρεπόμενη ετήσια αύξηση της καθαρής εθνικής δαπάνης σε σύγκριση με τα Μεσοπρόθεσμα Δημοσιονομικά Διαρθρωτικά  Προγράμματα (4 και 7 ετών) που έχει καταθέσει η χώρα. Η συμμόρφωση με τους κανόνες (διότι εξακολουθούν να ισχύουν κι αυτοί για το έλλειμμα και το χρέος) εξετάζεται έτσι ξεχωριστά για το κάθε κράτος-μέλος ως ετήσια αλλά και σωρευτική  απόκλιση από την εγκεκριμένη πορεία– οπότε λαμβάνονται υπόψη οι συγκεκριμένες εθνικές οικονομικές συνθήκες.

Για την Ελλάδα, ειδικά, που δεν έχει παρά μόνο πολύ πρόσφατη παράδοση συμμόρφωσης με τους δημοσιονομικούς κανόνες , ακόμη και το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο ενδέχεται να αποδειχθεί πως δεν είναι πάντα αποτελεσματικό διότι έρχεται να επιβάλει την διόρθωση μετά το γεγονός της παρέκκλισης (ex post). Αφού δηλαδή το …κακό έχει γίνει. Αν ο κόφτης που έχει κατά νου η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα πριν εμφανιστεί (ex-ante), τότε ο ελληνικός κόφτης θα κινδυνεύει να μετατραπεί είτε σε κλοτσοσκούφι των πάντα «ειδικών» περιστάσεων—δηλαδή σε κουστούμι κατά παραγγελία–  είτε σε βρόγχο που θα καθιστά την δημοσιονομική πολιτική ανενεργή.

Μία διαφορετική προσέγγιση είναι αυτή του Ηνωμένου Βασιλείου. Αυτόματος κόφτης δεν υπάρχει αλλά το Office of Budget Responsibility (Γραφείο Δημοσιονομικής Ευθύνης)  έχει την αποστολή να εκτιμήσει την απόκλιση από τους κυβερνητικούς στόχους και, λόγω θεσμικής σοβαρότητας, να «εκθέσει» την κυβέρνηση. Για την  Ελλάδα θα υπήρχαν δύο θέματα. Πρώτο, η υφέρπουσα επιπολαιότητα με την οποία αντιμετωπίζουμε τους θεσμούς και, δεύτερο, η ανάγκη να αναβαθμιστεί θεσμικά και με αυξημένες αρμοδιότητες το Δημοσιονομικό Συμβούλιο—ώστε η εκφραζόμενη γνώμη του να φέρνει την εκάστοτε κυβέρνηση σε πολιτικά δυσχερή  θέση. Μάλλον χλωμή είναι η συγκεκριμένη περίπτωση για την Ελλάδα.

Οικονομικά αποτελεσματικός και κοινωνικά δίκαιος θεωρείται ο κόφτης της Σουηδίας, ακριβώς διότι έχει την διάσταση της πρόληψης και την θεσμικότητα της λογοδοσίας.  Πρόκειται για ένα σύστημα που (α) Βάζει ως στόχο να υπάρχει ένα μικρό πλεόνασμα στον τέλος κάθε οικονομικού κύκλου, όχι έτους, (β) με βάση τον στόχο αποφασίζονται οι πολιτικές που μπορούν να εφαρμοστούν και, (γ) υπάρχει το Συμβούλιο Δημοσιονομικής Πολιτικής (Fiscal Policy Council) με θεσμική επένδυση και κοινωνική αποδοχή που αξιολογεί αν οι πολιτικές που προτείνονται είναι συνεπείς ή όχι με τους στόχους. Το πολιτικό πρόβλημα της επιλογής αντιμετωπίζεται έτσι πριν αποφασιστεί τελικά η δαπάνη.

Ιδιαίτερη εκτίμησης χαίρει το μοντέλο της Χιλής. Επιτροπή εμπειρογνωμόνων καθορίζει σε βάση τριετίας το δυνητικό ΑΕΠ και την μακροχρόνια τιμή του χαλκού και θέτει τον διαρθρωτικό στόχο για τον προϋπολογισμό, που η κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να ακολουθήσει.  Αν στην συνέχεια σημειωθεί υπέρβαση (έλλειμμα) τότε η προσαρμογή είναι υποχρεωτική στην επόμενη διετία με νομοθετική αλλαγή. Η σύνδεση με την τιμή του χαλκού, δεν κάνει το συγκεκριμένο μοντέλο ιδιαίτερα ελκυστικό και κατάλληλο για την Ελλάδα.

Όποιος κόφτης και να αποφασιστεί για την Ελλάδα, οφείλει να είναι συμβατός με τους κανόνες της Ε.Ε. Δια του αποκλεισμού που φέρνει η ανωτέρω παρουσίαση, το μοντέλο που φαίνεται να ταιριάζει είναι της Σουηδίας—προφανώς με κάποιες παραλλαγές: θα πρέπει να ισχύσει κόφτης όχι μόνο συνολικά για τις δαπάνες αλλά, και σ’ ένα επίπεδο πιο κάτω—σε επίπεδο υπουργείου. Αν υπάρχει πλεόνασμα, π.χ., το 50%  να πηγαίνει την μείωση του χρέους και το άλλο 50% σε επιδοτήσεις. Αν έλλειμμα, υποχρεωτική προσαρμογή. Κι αν, μάλιστα, ανεξαρτοποιηθεί πλήρως το Δημοσιονομικό Συμβούλιο κατά την λογική και θέση του Fiscal Policy Council και έχει επιπλέον την αποστολή να κοστολογεί τις προτάσεις των κομμάτων, τότε θα σταματήσει η ηλίθια και προσβλητική για τον πολίτη αλόγιστη παροχολογία.

Στην χώρα μας δεν έχει ποτέ δοθεί απάντηση στο βασικό πολιτικό ερώτημα «  ποιος δεσμεύεται όταν μοιράζει δαπάνες και ποιο είναι το κόστος αν ξεφύγει;». Είναι κενό με ιστορικό βάθος. Ο κάθε προϋπολογισμός ψηφίζεται με φανφάρες και έπονται συμπληρωματικές πιστώσεις, ειδικές ρυθμίσεις, μεταφορές κονδυλίων, «έκτακτες» ανάγκες κοκ. Μπορεί η σημερινή κυβέρνηση να έχει δείξει αξιοσημείωτη αξιοπιστία, συνέπεια και πειθαρχία αλλά αυτά η αντιπολίτευση δεν μπορεί ούτε κατά διάνοια να τα εγγυηθεί. Γι’ αυτό και η συζήτηση για τον κόφτη.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιχειρεί να βγάλει την δημοσιονομική διαχείριση από το άκριτο κομματικό παιγνίδι. Να δημιουργήσει σταθερή θεσμική μνήμη που να τύχει ευρείας κοινωνικής αποδοχής κι αυτή θα είναι η μεγάλη ισχύς του κόφτη. Αλλά,  γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο  η αντιπολίτευση θα πολεμήσει με λύσσα την όποια πρόταση για όποιον κόφτη.

Διαβάστε επίσης

Ποιοι φοβούνται τη συνταγματική αναθεώρηση του Μητσοτάκη

Συνταγματική αναθεώρηση: Tο τεστ ευθύνης που η αντιπολίτευση δεν μπορεί να αποφύγει

Διάτρητο κράτος – Η αποτυχία που δεν διορθώνεται