Η ουσία του σύγχρονου κράτους δεν κρίνεται από το αν σφάλλει. Κρίνεται από το αν μπορεί να εντοπίζει το σφάλμα εγκαίρως, να το περιορίζει και να μαθαίνει από αυτό. Όταν ένα κράτος αποτυγχάνει επανειλημμένα στα ίδια πεδία, δεν έχουμε πια να κάνουμε με ατυχία ή κακή συγκυρία, αλλά με δομική ανεπάρκεια. Μ’ ένα σύστημα που δεν διαθέτει θεσμική μνήμη, αυτοπαρατήρηση και μηχανισμούς διόρθωσης. Ένα διάτρητο κράτος.

Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη διαφήμισε το «επιτελικό κράτος» ως μηχανή στρατηγικής ικανότητας. Στην πράξη, παρήγαγε περισσότερο συγκέντρωση αρμοδιοτήτων και λιγότερο αντίστοιχη ικανότητα ελέγχου, πρόβλεψης και διόρθωσης—στην πράξη, όχι στα χαρτιά. Τέμπη, FIR, ΟΠΕΚΕΠΕ, αυθαίρετα, λειψυδρία, δικαιοσύνη: το κοινό μοτίβο δεν είναι το λάθος, αλλά η απουσία μηχανισμού που να το ανιχνεύει πριν επέλθει η καταστροφή. Το κράτος δεν λειτουργεί ως σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, αλλά ως μηχανισμός εκ των υστέρων διαχείρισης κρίσεων — δυστυχώς ενίοτε μόνο επικοινωνιακής.

Η αντιπολίτευση, από την άλλη, επενδύει στη διαρκή καταγγελία χωρίς σοβαρή εναλλακτική θεσμική αρχιτεκτονική. Ο Αλέξης Τσίπρας, π.χ., επανέρχεται με γενικόλογες υποσχέσεις «δικαιοσύνης» χωρίς απάντηση στο πώς μειώνεται ο χρόνος απονομής της. Ο Νίκος Ανδρουλάκης μιλά, π.χ., για κράτος δικαίου χωρίς να αγγίζει τον πυρήνα του, δηλαδή τους μηχανισμούς επιβολής και ελέγχου. Κανείς δεν μιλά για θεσμικά συστήματα. Όλοι μιλούν για καλές προθέσεις. Ας μην αναρωτιόνται, λοιπόν, για τις χαμηλές δημοσκοπικές επιδόσεις. Η κοινωνία πλειοψηφία έχει ωριμάσει και – συνειδητά ή όχι—έχει κατασταλάξει στο τι ζητά και θέλει.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το αδιέξοδο της ελληνικής πολιτικής ζωής. Η πολιτική εξακολουθεί να νοείται ως σύγκρουση αφηγημάτων και όχι ως διαφωνία  στον σχεδιασμό θεσμών. Ως αντιπαράθεση ηθικών δηλώσεων και όχι ως αρχιτεκτονική αποτελεσματικής λειτουργίας τους.  Όμως, tο κράτος, όμως, δεν είναι πρόθεση– είναι μηχανισμός που παράγει απτά αποτελέσματα για τον πολίτη. Δεν είναι δήλωση αξιών–  είναι διάφανη διαδικασία που τις καθιστά εφαρμόσιμες. Διότι, η απλή δήλωση ισοδυναμεί με μη δήλωση.

Στην κλασική πολιτική θεωρία, από τον Αριστοτέλη έως τον Βέμπερ, η εξουσία νομιμοποιείται όχι μόνο από τον σκοπό της αλλά και από την ικανότητά της να επιτυγχάνει αποτελέσματα εντός συγκεκριμένων και γενικά αποδεκτών από τους πολίτες κανόνων. Όταν αυτή η διάσταση εκλείπει, η εξουσία υποβαθμίζεται σε διαχείριση φθοράς. Το κράτος υπάρχει, αλλά δεν κυβερνά — αντιδρά.

Γι’ αυτό και το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη νόμων, δεν είναι καν η έλλειψη καλών προθέσεων—που για την κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν αμφισβητούνται. Είναι η απουσία συστημάτων που να παρακολουθούν την εφαρμογή, να μετρούν την απόκλιση και να επιβάλλουν διόρθωση. Ένα κράτος που δεν μπορεί να μάθει από τα λάθη του δεν είναι απλώς αναποτελεσματικό. Είναι πολιτικά ανεύθυνο.

Στον 21ο αιώνα, το κράτος δεν κρίνεται πια μόνο από τη νομοθετική του παραγωγή ή την πολιτική του βούληση, αλλά από την ικανότητά του να μαθαίνει. Η τεχνητή νοημοσύνη καθιστά εφικτό αυτό που μέχρι πρότινος ήταν θεωρητικό ζητούμενο: συστήματα που παρακολουθούν σε πραγματικό χρόνο την εφαρμογή πολιτικών, εντοπίζουν αποκλίσεις, αποκαλύπτουν ελλείμματα ελέγχου και επιβάλλουν διορθωτικές κινήσεις πριν η αστοχία μετατραπεί σε κρίση. Έψαξε το επιτελικό κράτος να βρει γιατί δεν υλοποιούνται έλεγχοι στο 30% των επιχειρηματικών δηλώσεων (λέγε με –κατά τα φαινόμενα– ΒΙΟΛΑΝΤΑ) ως προς την μορφή και έκταση της δηλωμένης επιχειρηματικής δράσης (λέγε με White Rock).   Ένα κράτος που δεν ενσωματώνει τέτοιους μηχανισμούς δεν είναι απλώς τεχνολογικά καθυστερημένο– είναι θεσμικά ανεπαρκές. Το “μαθησιακό κράτος” δεν υποκαθιστά τη δημοκρατία ούτε την πολιτική ευθύνη—αντίθετα τις αναδεικνύει διότι τις καθιστά εφαρμόσιμες. Χωρίς συστήματα που μαθαίνουν, η διακυβέρνηση παραμένει τυφλή. Και ένα τυφλό κράτος, όσο καλοπροαίρετο κι αν δηλώνει, είναι καταδικασμένο να επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη — μέχρι να εξαντλήσει την κοινωνική ανοχή.

Το διάτρητο κράτος δεν καταρρέει θεαματικά. Φθείρεται αθόρυβα. Kαι μαζί του φθείρεται η εμπιστοσύνη, η δημοκρατική νομιμοποίηση και, τελικά, η ίδια η ιδέα της συλλογικής διακυβέρνησης.

Διαβάστε επίσης

Τραμπ – Γουόρς: Μείωση επιτοκίων με ποσοτικό σφίξιμο;

Μητσοτάκης – Ανδρουλάκης – Τσίπρας και η κοινωνία που δεν αντέχει άλλο

Άστρα, Μεσσιανισμός και… Γουδί: Το πολιτικό όραμα της Καρυστιανού