Στη χθεσινή στήλη επιχειρήσαμε να δείξουμε ότι η πορεία προς τη χρεοκοπία είχε ουσιαστικά ξεκινήσει ήδη από το 2003 και, στα χρόνια της κυβέρνησης Κώστα Καραμανλή, μπήκε σταδιακά σε έναν δρόμο χωρίς επιστροφή.

Η κυβέρνηση Γιώργου Παπανδρέου, πολιτικά ανέτοιμη και διαπραγματευτικά αμήχανη, υποτίμησε τον κίνδυνο και δεν μπήκε ποτέ στη διαδικασία μιας σοβαρής, σκληρής διαπραγμάτευσης με τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, μολονότι είχε στα χέρια της το υπερόπλο της έκθεσης των ευρωπαϊκών τραπεζών στην Ελλάδα, ύψους 156 δισ. ευρώ.

Έτσι, οι δανειστές καθόρισαν μονομερώς τους όρους. Η αρχική βοήθεια, το Greek Loan Facility, ήταν πανάκριβη: επιτόκιο 5%-5,5% και πενταετής περίοδος αποπληρωμής, αρχικά για 80 δισ. ευρώ και στη συνέχεια για 110 δισ. ευρώ.

Η κυβέρνηση Παπανδρέου έπεσε στις 10 Νοεμβρίου 2011. Ως μεταβατικός πρωθυπουργός, ο Λουκάς Παπαδήμος πήρε το δεύτερο πακέτο διάσωσης, στο πλαίσιο του οποίου η χώρα υποχρεώθηκε να ανταλλάξει το κούρεμα του ιδιωτικού ελληνικού χρέους κατά περίπου 53,5%, την πρόσθετη χρηματοδότηση ύψους 130 δισ. ευρώ και την ανακεφαλαιοποίηση των ελληνικών τραπεζών με νέα επώδυνα μέτρα λιτότητας και νέες μεταρρυθμίσεις.

Ο Αντώνης Σαμαράς είχε διαφωνήσει με το πρώτο μνημόνιο μέσα από δύο επίσημες πολιτικές παρεμβάσεις, που έμειναν γνωστές ως Ζάππειο 1 και Ζάππειο 2. Ορθά ζητούσε μειώσεις φόρων, περιορισμό της κρατικής υπερρύθμισης και ουσιαστική αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής. Μετά την πτώση Παπανδρέου, όμως, η Νέα Δημοκρατία στήριξε την κυβέρνηση Παπαδήμου και στη συνέχεια ψήφισε τη νέα δανειακή συμφωνία και το δεύτερο μνημόνιο το 2012, με τον Σαμαρά να υπογραμμίζει ότι το έκανε για να αποφευχθεί η άτακτη χρεωκοπία και η έξοδος από το ευρώ.

Όπως τονίσαμε χθες, ο Σαμαράς βιάστηκε να ρίξει την κυβέρνηση Παπαδήμου —η οποία, ομολογουμένως, ήταν κυβέρνηση ειδικού σκοπού, με κεντρική αποστολή το κούρεμα του χρέους— διότι δεν ήθελε να ταυτιστεί με τα νέα μέτρα που είχε αναγκαστεί να δεχθεί ο Παπαδήμος. Ήθελε εκλογική νομιμοποίηση και πίστευε ότι θα κέρδιζε τις εκλογές. Ήταν, άλλωστε, γλυκιά η προοπτική της πρωθυπουργίας.

Δεν είχε εκτιμήσει, όμως, τη βαθιά ριζοσπαστικοποίηση της κοινωνίας. Το 18,5% της Νέας Δημοκρατίας, σε συνδυασμό με την εκτόξευση του ΣΥΡΙΖΑ, των ΑΝΕΛ και της Χρυσής Αυγής, οδήγησε σε δεύτερες εκλογές, με υπηρεσιακό πρωθυπουργό τον Παναγιώτη Πικραμμένο. Ακολούθησε η τρικομματική κυβέρνηση ΝΔ-ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ, η αποχώρηση του Φώτη Κουβέλη τον Ιούνιο του 2013 μετά το κλείσιμο της ΕΡΤ και, στις 20 Ιουνίου 2013, η κυβέρνηση Σαμαρά με τον Ευάγγελο Βενιζέλο ως αντιπρόεδρο.

Ταυτόχρονα αντιμνημονιακός και μνημονιακός, όμως, δεν γίνεται. Στο τέλος του 2014, η κυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου επιδίωκε τον τερματισμό του δεύτερου μνημονίου, με αντάλλαγμα πιστωτικές γραμμές από τον ESM, δηλαδή είτε προληπτική πιστωτική γραμμή υπό όρους (PCCL) είτε πιστωτική γραμμή ενισχυμένης αιρεσιμότητας (ECCL). Η τρόικα, όμως, δεν συμφωνούσε χωρίς την προηγούμενη εκπλήρωση των προϋποθέσεων που είχαν τεθεί με το δεύτερο μνημόνιο.

Η σύγκρουση επικεντρώθηκε κυρίως στο ύψος των προβλεπόμενων πρωτογενών πλεονασμάτων για το 2015 και το 2016. Οι δανειστές ζητούσαν αύξηση του ΦΠΑ, μείωση συντάξεων και ουσιαστική καταπολέμηση της φοροδιαφυγής. Η κυβέρνηση δεν τολμούσε καν να ανοίξει αυτή τη συζήτηση.

Στο σημείο αυτό, με αφορμή το αδιέξοδο της διαπραγμάτευσης και την εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας, ο Αλέξης Τσίπρας ρίχνει την κυβέρνηση. Έστω και με τη βοήθεια της Άκρας Δεξιάς, η «πρώτη φορά Αριστερά» γίνεται πραγματικότητα.

Σε αντίθεση με όσα εξακολουθούν να γράφονται, αλλά και με τις εκ των υστέρων δικαιολογίες ορισμένων πρωταγωνιστών της εποχής, όπως ο Παναγιώτης Λαφαζάνης, η επιλογή του Γιάνη Βαρουφάκη ήταν απολύτως συμβατή με την τότε πολιτική γραμμή του ΣΥΡΙΖΑ. Κυριαρχούσε η λογική ότι οι δανειστές θα μπορούσαν να προσφέρουν ευνοϊκότερους όρους νέου δανεισμού υπό την απειλή εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ. Αν, παρ’ ελπίδα, ο εκβιασμός αποτύγχανε, τότε η χώρα πράγματι θα προχωρούσε στην αποχώρηση από την ευρωζώνη.

Ο Βαρουφάκης ήταν απολύτως εναρμονισμένος με αυτή τη γραμμή και έτσι κινήθηκε. Συμφωνούσε με τις εντολές που είχε λάβει. Η εκ των υστέρων αποκήρυξή του αντανακλά κυρίως την αλλαγή στάσης του Αλέξη Τσίπρα, όχι του Βαρουφάκη, ο οποίος έπαιξε το επικίνδυνο παιχνίδι της «γάτας με το ποντίκι» με τους δανειστές με συνέπεια, θεατρικότητα και πολιτική αυτάρκεια.

Δεν είναι εδώ ο χώρος για να αναλυθεί η μεταστροφή του Αλέξη Τσίπρα, η ανατροπή του αποτελέσματος του δήθεν δημοψηφίσματος και η αποχώρηση της πολιτικής κομπανίας Λαφαζάνη-Στρατούλη-Κωνσταντοπούλου. Το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο: πόσο κόστισε τελικά το τρίτο μνημόνιο;

Σε απόλυτους αριθμούς, το ποσό ανήλθε στα 62 δισ. ευρώ από τα 86 δισ. της γραμμής πίστωσης. Σε πρόσθετο κόστος, που λαμβάνει υπόψη τα capital controls, την εκροή καταθέσεων, τη νέα ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών και το διαφυγόν κέρδος ανάπτυξης, η συνολική επιβάρυνση εκτιμάται ότι προσεγγίζει τα 100 δισ. ευρώ. Ο Γιάννης Στουρνάρας είχε μιλήσει για κόστος 86 δισ. ευρώ, συνδέοντάς το με το τρίτο μνημόνιο, τα capital controls και εκροές καταθέσεων ύψους 45 δισ. ευρώ. Ο Κλάους Ρέγκλινγκ του ESM είχε ανεβάσει την εκτίμηση γύρω στα 100 δισ. ευρώ για το πρώτο εξάμηνο του 2015.

Στην επόμενη τετραετία, ο ΣΥΡΙΖΑ του Αλέξη Τσίπρα ακολούθησε, με πρωτοφανή συνέπεια για τους δανειστές και πρωτοφανή αγριότητα για τον Έλληνα πολίτη, όλες τις επιταγές των μνημονίων που δεξιές και σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις δεν είχαν μπορέσει —ή δεν είχαν θελήσει— να εφαρμόσουν.

Στη δεκαετία αυτή, το Δημόσιο ωφελήθηκε από διάφορες διευθετήσεις που, σε όρους σημερινής καθαρής αξίας, ανέρχονται σε περίπου 122-125 δισ. ευρώ. Ο ιδιωτικός τομέας, αντιθέτως, πλήρωσε άμεσο κόστος με τη μορφή απώλειας περίπου 127 δισ. ευρώ.

Πρακτικά, το τρίτο μνημόνιο ξεκίνησε στις 19 Αυγούστου 2015 και θεωρητικά έληξε στις 10 Αυγούστου 2018. Σήμερα, το 2026, η χώρα εξακολουθεί να ζει υπό τη βαριά σκιά της χρεωκοπίας και υπό την πειθαρχία μιας σφιχτής οικονομικής πολιτικής. Το 2010, το δημόσιο χρέος κατά Maastricht ως ποσοστό του ΑΕΠ ήταν 147,8%. Με βάση την πρόβλεψη του προϋπολογισμού, το 2026 θα διαμορφωθεί στο 137,6% του ΑΕΠ. Τα αντίστοιχα μεγέθη για το ιδιωτικό χρέος είναι 130% και 96%.

Ο τελευταίος ισοσκελισμένος τακτικός προϋπολογισμός που κατέθεσε Έλληνας υπουργός Οικονομικών ήταν το 1979, επί του αείμνηστου Θανάση Κανελλόπουλου. Έκτοτε, η χώρα ενεπλάκη σε μια μακρά περιπέτεια δημοσιονομικής κακοδιαχείρισης, η οποία μόλις τώρα δείχνει σημάδια πραγματικής διόρθωσης.

Η μεγάλη εκτροπή συνέβη τη δεκαετία του 1980, επί ΠΑΣΟΚ. Ο πληθωρισμός έφτασε το 20% και η χώρα οδηγήθηκε σε δύο υποτιμήσεις. Η σύντομη κυβέρνηση Κωνσταντίνου Μητσοτάκη έκανε σημαντικά βήματα εξυγίανσης, αλλά δεν πρόλαβε. Την ανέτρεψε ο Αντώνης Σαμαράς.

Με κάπως αμφιλεγόμενες τακτικές, ο Κώστας Σημίτης και ο Γιάννος Παπαντωνίου ορθά πέτυχαν την είσοδο της χώρας στο ευρώ. Όμως τα σκάνδαλα της διετίας 2002-2004, η αλόγιστη δημοσιονομική πολιτική της κυβέρνησης Κώστα Καραμανλή την περίοδο 2004-2009, η τεχνική ανεπάρκεια και οι εσωκομματικές αγκυλώσεις της κυβέρνησης Γιώργου Παπανδρέου έφεραν τελικά τη χρεωκοπία.

Απέναντι στους άπειρους, αλλά ιδεολογικά τυφλωμένους δανειστές μας με επικεφαλής την Γερμανία, η χώρα πρώτα αντέταξε την υπεκφυγή (2010-2014), μετά την πολιτική «τρέλα» (2015) και στο τέλος την τυφλή υπακοή (2015-2019).

Παρά τα αναπόφευκτα—πολιτικά φυσιολογικά θα λέγαμε– λάθη της, η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη κατάφερε να αποκαταστήσει το χαμένο όνομα της χώρας και να κάνει πρωτοφανή  βήματα εκσυγχρονισμού. Ο δρόμος μπροστά, όμως, παραμένει μακρύς, τραχύς και απρόβλεπτος. Το μόνο που δεν χρειάζεται λοιπόν, τώρα, η χώρα είναι μεγαλύτερη αβεβαιότητα.

Διαβάστε επίσης

Η χρεοκοπία που φαινόταν και η αλήθεια που κρύφτηκε