Το δημόσιο γράμμα των πέντε βουλευτών της Νέας Δημοκρατίας για το επιτελικό κράτος εμπεριέχει δύο σημαντικές διαστάσεις, οι οποίες το διαπερνούν με τρόπο τόσο ουσιαστικό ώστε να μπορούν να θεωρηθούν θεμελιώδεις.

Είναι ερώτημα κατά πόσο οι συντάκτες του —ο Αθανάσιος Ζεμπίλης, ο Ανδρέας Κατσανιώτης, ο Ξενοφών Μπαραλιάκος, ο Γιάννης Οικονόμου και ο Ιωάννης Παππάς— είχαν πλήρη συνείδηση της σημασίας της παρέμβασής τους. Ίσως ναι, ίσως όχι. Αυτό, όμως, έχει μικρότερη σημασία. Το ουσιώδες είναι ότι μια ανάγνωση του κειμένου χωρίς κομματικές παρωπίδες αναδεικνύει εύκολα αυτές τις δύο διαστάσεις. Η μία αφορά την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης. Η άλλη ακουμπά στην καρδιά του πολιτεύματος και, ανάλογα με τις εξελίξεις, μπορεί να επηρεάσει το μέλλον της δημοκρατίας.

Επιφανειακά, το γράμμα εμφανίζεται ως κριτική στο επιτελικό κράτος και στη λειτουργία του. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επέλεξε να τοποθετηθεί στο γήπεδο που του προσφέρει σαφές πλεονέκτημα: στο αναμφισβήτητο δικαίωμά του να επιλέγει τους συνεργάτες του. Αξιοποίησε έτσι τη διάσταση της προσωπικής επίθεσης κατά του Άκη Σκέρτσου, καθώς αυτή ήταν η ευρεία —και, κατά μία έννοια, λαϊκίστική— ερμηνεία που αποδόθηκε αμέσως στο κείμενο.

Ήταν, όμως, πράγματι ο Άκης Σκέρτσος το αντικείμενο της επίθεσης; Ή μήπως πίσω από την αναφορά στο πρόσωπό του υπήρχε μια βαθύτερη πολιτική ένσταση;

Ένας προσεκτικός αναγνώστης μπορεί αμέσως να διακρίνει τη διαφορά ανάμεσα στη λειτουργία —που εδώ ερμηνεύεται ως αποτελεσματικότητα— και σε αυτό που προηγείται αναγκαστικά της λειτουργίας: τις προτεραιότητες. Οι βουλευτές, οι οποίοι ακούνε καθημερινά τα παράπονα των πολιτών, επικεντρώνονται στην αποτελεσματικότητα των πρωτοβουλιών που αναλαμβάνει το Μέγαρο Μαξίμου. Στην πράξη, όμως, η διαφωνία τους αφορά κυρίως τις προτεραιότητες που τίθενται.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υγεία. Ο ΣΥΡΙΖΑ του Αλέξη Τσίπρα παρέδωσε ένα σύστημα που μπορεί να εμφανιζόταν πιο ισότιμο, αλλά υπέφερε από σοβαρές ελλείψεις σε εξοπλισμό, ανθρώπινο δυναμικό και διοικητική επάρκεια. Άνετα μπορεί να υποστηριχθεί ότι η αναδιάρθρωση και η αναβάθμιση του συστήματος υγείας όφειλαν να αποτελέσουν κορυφαία προτεραιότητα για το επιτελικό κράτος, ιδιαίτερα όταν η κρίση της πανδημίας έδινε στην κυβέρνηση τη δυνατότητα να υπερβεί, με συνοπτικές διαδικασίες, στρεβλώσεις και εμπόδια που επί χρόνια φρέναραν τη μεταρρύθμιση.

Αντί, όμως, η κρίση να χρησιμοποιηθεί ως μεταρρυθμιστικό εφαλτήριο, η επιλογή του Βασίλη Κικίλια καθυστέρησε την αναγκαία ριζική αλλαγή. Αυτή άρχισε να επιταχύνεται μόνον αργότερα, με την έλευση του Αδώνιδος Γεωργιάδη και με τη σχεδόν «οδοστρωτήρα» πολιτική του συμπεριφορά, προκειμένου να υπάρξει απτό αποτέλεσμα για τον πολίτη και μετρήσιμο πολιτικό όφελος για το κόμμα.

Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τις καθυστερήσεις στην καταβολή αποζημιώσεων. Εκεί το επιτελικό κράτος δεν παρεμβαίνει αποφασιστικά όχι επειδή δεν μπορεί, αλλά επειδή το ζήτημα δεν έχει ενταχθεί στις άμεσες προτεραιότητές του. Το ακριβώς αντίθετο συνέβη σε μία από τις καλύτερες στιγμές του Μεγάρου Μαξίμου, όταν συνειδητοποιήθηκε το τεράστιο πρόβλημα στην απονομή των συντάξεων και η λύση ανατέθηκε στον Κωστή Χατζηδάκη, ο οποίος και το αντιμετώπισε αποτελεσματικά.

Με απλά λόγια, τα μέσα υπάρχουν όταν υπάρχει πολιτική βούληση. Δηλαδή όταν ένα πρόβλημα αναγνωρίζεται όχι απλώς ως διοικητική δυσλειτουργία, αλλά ως απόδειξη ότι η κυβέρνηση κατανοεί την αγωνία του πολίτη και επιδιώκει να τη λύσει.

Η δεύτερη διάσταση του ανοιχτού γράμματος των πέντε αφορά τη λειτουργία της ίδιας της δημοκρατίας. Θεμελιώδης προϋπόθεση για την αποτελεσματική λειτουργία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας είναι η αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στον βουλευτή και στον πολίτη, αλλά και ανάμεσα στη νομοθετική και την εκτελεστική εξουσία. Ο βουλευτής δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο του πολιτεύματος. Είναι ο αντιπρόσωπος του πολίτη και, ταυτόχρονα, μέρος της εξουσίας που οφείλει να ελέγχει, να διορθώνει και, όταν χρειάζεται, να περιορίζει την κυβέρνηση.

Κορυφαίο παράδειγμα αποτελεσματικής λειτουργίας αυτής της σχέσης υπήρξε το Ηνωμένο Βασίλειο κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Παρά το επείγον των περιστάσεων και την ακραία πίεση των γεγονότων, η σχέση ανάμεσα στην κυβέρνηση, τη Βουλή και τους πολίτες δοκιμάστηκε, υπέφερε, αλλά δεν διερράγη. Ακόμη και μέσα στον πόλεμο, η εκτελεστική εξουσία δεν κατήργησε τον πολιτικό και κοινοβουλευτικό έλεγχο.

Έκτοτε, όμως, η κατάσταση έχει αλλάξει με τρόπο που σήμερα θεωρείται επικίνδυνος για το μέλλον της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Η εκτελεστική εξουσία έχει ενισχυθεί θεαματικά, ενώ η επιρροή της νομοθετικής εξουσίας έχει περιοριστεί σημαντικά. Το φαινόμενο, βέβαια, δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Όμως, καθώς για την Ελλάδα μιλάμε, μία ερώτηση αρκεί για να αναδείξει το πρόβλημα: πότε ήταν η τελευταία φορά που οι βουλευτές απέρριψαν μια κυβερνητική πρωτοβουλία; Ή πότε ανέλαβαν οι ίδιοι ουσιαστική νομοθετική πρωτοβουλία, έστω και σε συνεννόηση με το Μέγαρο Μαξίμου; Για να μην τεθεί καν το ακόμη πιο κρίσιμο ερώτημα: πότε οι βουλευτές, ως αντιπρόσωποι των πολιτών, ενδιαφέρθηκαν ή κατάφεραν να επιβάλουν μια προτεραιότητα στην κυβέρνηση;

Κατά πάγιο κανόνα, πλέον, οι βουλευτές λειτουργούν ως πειθαρχημένοι υπήκοοι της κυβέρνησης. Έτσι, ταυτόχρονα και αναπόφευκτα, παύουν να αποτελούν τον αναγκαίο για την αντιπροσωπευτική δημοκρατία συνδετικό κρίκο ανάμεσα στους πολίτες και στην εκτελεστική εξουσία. Χάνοντας αυτό το «λαϊκό έρεισμα», αυτοϋποβιβάζονται εύκολα στον ρόλο της διεκπεραίωσης εξυπηρετήσεων. Ουσιαστικά, έχουν παραδώσει τη νομοθετική εξουσία στην εκτελεστική, διαπράττοντας έτσι μια μορφή πολιτικής αυτοκτονίας.

Στην Ευρώπη, οι ηγεσίες έχουν αρχίσει —μάλλον πρόσφατα, είναι η αλήθεια— να αναγνωρίζουν αυτό το βαθύ πρόβλημα και τις προεκτάσεις του. Απόδειξη είναι η αυξανόμενη έμφαση που δίνεται σε πιο εκτεταμένες μορφές συμμετοχής των πολιτών, όπως οι επιτροπές και οι συνελεύσεις πολιτών, άλλοτε με συμβουλευτικό και άλλοτε με ουσιαστικότερο ρόλο, κυρίως σε τοπικά και περιφερειακά ζητήματα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται συχνά στην προέλευση και τη χρήση των δημόσιων πόρων. Και αυτό μόνο τυχαίο δεν είναι. Διότι, στο τέλος της ημέρας, στον έλεγχο των χρημάτων δεν εντοπίζεται πάντοτε μία από τις βαθύτερες πηγές της εξουσίας;

Αυτό ακριβώς είναι και το κρίσιμο σημείο. Η ανάκτηση της ισορροπίας ανάμεσα στην εκτελεστική και τη νομοθετική εξουσία δεν είναι ζήτημα θεσμικής αισθητικής ούτε ακαδημαϊκή συζήτηση περί συνταγματικής τάξης. Είναι προϋπόθεση ζωντανής δημοκρατίας. Και συνδέεται άμεσα με αυτό που διεθνώς περιγράφεται ως  «εμπλοκή του πολίτη» (citizen engagement): την ανάγκη να αισθανθεί ο πολίτης ότι συμμετέχει, ότι ακούγεται, ότι η εμπειρία του φτάνει κάπου και μπορεί να επηρεάσει αποφάσεις. Όταν ο πολίτης παύει να το πιστεύει αυτό, δεν εξεγείρεται πάντα. Συχνότερα αποσύρεται. Γίνεται αδιάφορος, κυνικός, παθητικός. Κι αυτή η αδιαφορία είναι ίσως πιο επικίνδυνη από την οργή, γιατί διαβρώνει αθόρυβα την αντιπροσωπευτική δημοκρατία από μέσα. Το γράμμα των πέντε, είτε το επεδίωκε είτε όχι, άγγιξε ακριβώς αυτό το σημείο. Και γι’ αυτό η σημασία του υπερβαίνει κατά πολύ μια εσωκομματική ενόχληση ή μια προσωπική αιχμή κατά ενός υπουργού Επικρατείας.

Διαβάστε επίσης:

ΗΠΑ – Ιράν: Πόλεμος… παρασκηνιακών διαπραγματεύσεων

 Υγεία, συγκρίσεις, παρανοήσεις

Τσίπρας και Ανδρουλάκης: Ο ένας απολογείται χωρίς να το λέει, ο άλλος φωνάζει για να ακουστεί