Η ελληνική πολιτική σκηνή βρίσκεται σε μια περίοδο όπου η ρητορική των πολιτικών αρχηγών δεν λειτουργεί μόνο ως εργαλείο επικοινωνίας, αλλά ως μέθοδος ανακατασκευής ταυτότητας.

Στο πλαίσιο αυτό, η αντιπαράθεση ανάμεσα στον Αλέξη Τσίπρα και τον Νίκο Ανδρουλάκη δεν αφορά μόνο δύο διαφορετικές πολιτικές προσεγγίσεις, αλλά και δύο παράλληλες προσπάθειες επαναπροσδιορισμού: ο πρώτος επιχειρεί να απομακρυνθεί από το παρελθόν, ενώ ο δεύτερος επιχειρεί να αξιοποιήσει το παρελθόν.

Αναλύσεις δείχνουν ότι ο Αλέξης Τσίπρας επιχειρεί να μετατοπίσει το βάρος της δημόσιας εικόνας του από την περίοδο 2015–2019 προς μια νέα αφήγηση με αναφορά σε τρία βασικά στοιχεία.

Πρώτον, την αποστασιοποίηση από τις πιο συγκρουσιακές στιγμές της διακυβέρνησης. Ο Τσίπρας επιχειρεί να παρουσιάσει τον εαυτό του ως πολιτικό που έχει διδαχθεί από την εμπειρία της εξουσίας και τώρα επιδιώκει μια πιο ώριμη, θεσμική προσέγγιση.

Δεύτερον, την ανάδειξη της κοινωνικής δικαιοσύνης ως κεντρικού άξονα. Η έμφαση σ’ έννοιες όπως αξιοπρέπεια, δικαιοσύνη και κοινωνική συνοχή λειτουργεί ως γέφυρα προς ένα νέο αφήγημα που δεν ταυτίζεται με τις εντάσεις του παρελθόντος.

Τρίτον, την προσπάθεια να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του και με την κεντροαριστερά. Να εμφανιστεί, δηλαδή, ως ηγετική φυσιογνωμία που μπορεί να εκφράσει ένα ευρύτερο προοδευτικό μέτωπο, πέρα από τα στενά όρια του πρώην κόμματός του και των περιθωριακών κομμάτων της Αριστεράς.

Ο λόγος του, πάντως, εξακολουθεί να διατηρεί τα χαρακτηριστικά που τον καθιέρωσαν: υψηλή συναισθηματική ένταση, ηθικοποίηση της πολιτικής σύγκρουσης και έντονη χρήση συλλογικών αναφορών. Οι  10 λέξεις που χρησιμοποιεί με την μεγαλύτερη συχνότητα είναι: λαός, δημοκρατία, δικαιοσύνη, κοινωνία, αλλαγή, κρίση, ευθύνη, αξιοπρέπεια, μαζί, και δύναμη. Η διαφορά με το παρελθόν  είναι ότι αυτά τα στοιχεία εντάσσονται πλέον σε μια αφήγηση που επιδιώκει να δείξει συνέχεια, ωριμότητα και απομάκρυνση από τις πιο αμφιλεγόμενες στιγμές του παρελθόντος.

Από την άλλη πλευρά, ο Νίκος Ανδρουλάκης επιχειρεί να αξιοποιήσει την ιστορική παρακαταθήκη του ΠΑΣΟΚ ως στοιχείο δικής του πολιτικής νομιμοποίησης. Σύμφωνα με αναλύσεις η στρατηγική του περιλαμβάνει δύο βασικές διαστάσεις.

Πρώτον, την ανάδειξη της σοσιαλδημοκρατικής ταυτότητας του κόμματος. Η αναφορά σε έννοιες όπως κοινωνικό κράτος, θεσμική σοβαρότητα και ευρωπαϊκή σύγκλιση λειτουργεί ως υπενθύμιση της ιστορικής συμβολής του ΠΑΣΟΚ στη μεταπολιτευτική Ελλάδα.

Δεύτερον, την προσπάθεια να συνδέσει το παρελθόν με το παρόν. Όπως ήταν πολιτικά φυσιολογικό, ο Ανδρουλάκης επιχειρεί να παρουσιάσει το ΠΑΣΟΚ ως κόμμα όχι μόνο με ιστορικό βάθος, αλλά και ως σύγχρονη δύναμη που μπορεί να απαντήσει στις σημερινές προκλήσεις.

Η αξιοποίηση της ιστορίας δεν γίνεται με νοσταλγικό τρόπο, αλλά με στόχο να ενισχυθεί η αξιοπιστία του κόμματος. Η αναφορά σε ιστορικά επιτεύγματα λειτουργεί ως πλαίσιο μέσα στο οποίο ο Ανδρουλάκης τοποθετεί τη δική του πολιτική πρόταση. Οι 10 λέξεις που χρησιμοποιεί με την μεγαλύτερη συχνότητα είναι:  θεσμοί, αξιοπιστία, διαφάνεια, ευθύνη, πρόγραμμα, Ευρώπη, κράτος δικαίου, σταθερότητα, μεταρρύθμιση, κοινωνικό κράτος.

Παράλληλα, όμως, με την αξιοποίηση της ιστορίας, ο λόγος του Ανδρουλάκη χαρακτηρίζεται από μια διαρκώς αυξανόμενη οξύτητα. Ο τόνος του έχει γίνει πιο καταγγελτικός και πιο επιθετικός. Ο χαρακτηρισμό «ο θυμωμένος Νίκος» δεν είναι ούτε αδόκιμος, ούτε ανακριβής, ούτε άδικος για τον ίδιο. Τι συνιστά αυτή η οξύτητα, όμως: ιδεολογική μετατόπιση, στρατηγική επιλογή, τον πραγματικό χαρακτήρα του ανθρώπου, ή απελπισμένη αντίδραση στην βελόνα που έχει κολλήσει;

Έχει επισημανθεί ότι γενικά η επιθετικότητα λειτουργεί ως εργαλείο ορατότητας σ’ ένα πολιτικό περιβάλλον όπου η δημόσια συζήτηση κυριαρχείται από δύο ισχυρούς πόλους. Η ένταση του λόγου του Ανδρουλάκη κατευθύνεται κυρίως προς την κυβέρνηση και εστιάζει σε ζητήματα θεσμικής λειτουργίας, διαφάνειας και λογοδοσίας. Το περιεχόμενο τείνει να παραμείνει  θεσμικό και ευρωπαϊκό, ακόμη και όταν το ύφος είναι οξύ. Πρόσφατα, όμως, διαφαίνεται πως το βλέμμα έχει στραφεί και προς τα αριστερά. Είναι σαφές ότι ο Τσίπρας ως αντίπαλος προβληματίζει τον Ανδρουλάκη. Πως θα λειτουργήσει η οξύτητα σε τριπολικό περιβάλλον;

Η διπλή αυτή ταυτότητα —θεσμικό περιεχόμενο, επιθετικό ύφος— επιτρέπει ίσως στον Ανδρουλάκη να απευθύνεται σε δύο διαφορετικά ακροατήρια: σε όσους αναζητούν σταθερότητα και σοβαρότητα, αλλά και σε όσους επιθυμούν μια πιο δυναμική αντιπολίτευση. Το ερώτημα είναι αν θα καταφέρει να απευθυνθεί και στο ακροατήριο που είναι αριστερά το ΠΑΣΟΚ και δεξιά του παλαιού ΣΥΡΙΖΑ—όπως έχουμε επισημάνει από την στήλη αυτή (28/4).

Η παράλληλη μεταμόρφωση των δύο ηγετών έχει σημαντικές επιπτώσεις για τον ευρύτερο χώρο της κεντροαριστεράς στην Ελλάδα που—και σε Ευρωπαϊκό επίπεδο– βρίσκεται σε φάση αναζήτησης ταυτότητας και στρατηγικής.

Η προσπάθεια του Τσίπρα να απομακρυνθεί από το παρελθόν του και να εμφανιστεί ως ώριμος, θεσμικός ηγέτης δημιουργεί μια νέα δυναμική στον χώρο. Από τη μία, επιδιώκει να προσελκύσει ψηφοφόρους που είχαν απομακρυνθεί λόγω της περιόδου 2015–2019. Από την άλλη, επιχειρεί να διευρύνει το ακροατήριό του προς την κεντροαριστερά, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως ηγετική φυσιογνωμία ικανή να εκφράσει ένα ευρύτερο προοδευτικό μέτωπο.

Από την πλευρά της, η στρατηγική του Ανδρουλάκη να αξιοποιήσει την ιστορία του ΠΑΣΟΚ και να συνδυάσει θεσμικό περιεχόμενο με υψηλή ένταση, αφενός ενισχύει την αξιοπιστία του κόμματος, παρουσιάζοντάς το ως δύναμη με ιστορικό βάθος και θεσμική συνέχεια, αφετέρου η οξύτητα του λόγου του επιτρέπει στο ΠΑΣΟΚ να εμφανίζεται ως ενεργή, μαχητική αντιπολίτευση, ικανή να ανταγωνιστεί τόσο τη Νέα Δημοκρατία. Θα ισχύει αυτό όταν θα πρέπει να εμφανιστεί με τον ίδιο μανδύα απέναντι στο νέο κόμμα του Αλέξη Τσίπρα;

Οι δύο στρατηγικές ούτε συγκλίνουν, ούτε αλληλοαναιρούνται—κι αυτό είναι το πρόβλημα και για τους δύο.  Διότι δημιουργούν ένα πολυκεντρικό τοπίο στην κεντροαριστερά, όπου διαφορετικές αφηγήσεις ανταγωνίζονται για την ηγεμονία. Η μία βασίζεται στην συλλογική δράση και στην ηθικοποίηση της πολιτικής σύγκρουσης. Η άλλη βασίζεται στη θεσμική σοβαρότητα, στην ευρωπαϊκή κανονικότητα και στην αξιοποίηση της ιστορικής παρακαταθήκης.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι πως τοποθετείται αυτό το πολυκεντρικό σχήμα της ήδη απαξιωμένης σοσιαλδημοκρατίας απέναντι στη Ν.Δ.

Είναι επαρκές για να «ξεπεράσει» την φθορά που έχει υποστεί η κυβέρνηση Μητσοτάκη και το κόμμα ή θα είναι ένα αλληλοσυγκρουόμενο δίπολο που θα βοηθήσει την τρίτη τετραετία λόγω της ιδεολογικής του ανεπάρκειας και της σύγχυσης ως προς την αποτελεσματική διαχείριση; Διότι, στο σημείο αυτό, ο μεν Τσίπρας έχει αποτύχει ο δε Ανδρουλάκης μένει μόνο στην υπόσχεση.

Διαβάστε επίσης

Ανδρουλάκης: Ανοίγουμε τη συζήτηση για τη μείωση του χρόνου εργασίας

Από τη χρεοκοπία στην εξωστρέφεια: η ΔΕΗ που ενοχλεί τον Τσίπρα

Μαρινάκης: Πρόγραμμα Θεσσαλονίκης και δεκαετία 1980 θα μοιάζουν με λελογισμένη πολιτική μπροστά σε όσα θα ακούσουμε