Χίλιες και μία εκκλησιές – Μοναδικό βυζαντινό σύνολο στα βάθη της Τουρκίας έρχεται στο φως

Ένα χαμένο βυζαντινό προσκύνημα στα βάθη της Ανατολίας. «Χίλιες και μία εκκλησιές», που μπορεί να μην ανταποκρίνονται κυριολεκτικά, ως προς τον αριθμό συνθέτουν όμως, στα ηφαιστειακά υψίπεδα, βόρεια της επαρχίας του Καραμάν, έναν σημαντικό προορισμό προσκυνήματος κατά τη Βυζαντινή περίοδο. Όταν οι προσκυνητές που ταξίδευαν σε όλη την Ανατολία προσελκύονταν από τις μοναστικές κοινότητες της περιοχής αυτής, τους ιερούς χώρους και πιθανώς από κειμήλια ή τις τοπικές λατρευτικές παραδόσεις. Το υποδηλώνουν η κλίμακα, η αρχιτεκτονική ποικιλομορφία και τα στοιχεία οργανωμένης υποδομής, που έρχονται στο φως από την αρχαιολογική έρευνα.

Επιπλέον, η συνύπαρξη μεγάλων συγκροτημάτων και μικρότερων παρεκκλησίων υποδεικνύουν ένα πολυεπίπεδο θρησκευτικό τοπίο, που φιλοξενεί τόσο κοινοτικές λειτουργικές πρακτικές όσο και πιο τοπικές λατρευτικές δραστηριότητες. Στοιχεία, που αναμένεται να αποσαφηνίσουν και οι επιγραφές που έχουν εντοπισθεί – τώρα βρίσκονται υπό μελέτη- καθώς είναι δυνατόν να προσφέρουν περαιτέρω πληροφορίες για την ταυτότητα των πιστών και των θρησκευτικών αρχών που συνδέονται με τον χώρο.

Μια σειρά από νέα αρχαιολογικά ευρήματα στην κεντρική Ανατολία είναι αυτά, που αναδιαμορφώνουν όσα γνώριζαν ως τώρα οι μελετητές για ένα από τα πιο αινιγματικά ιερά τοπία της περιοχής. Τουλάχιστον 15, προηγουμένως άτυπες εκκλησίες και παρεκκλήσια εντός της ιστορικής περιοχής «Χίλιες και μία εκκλησιές» προσφέρουν τα νέα, πειστικά στοιχεία, για τον λόγο της παρουσίας τους.

Οι ανακαλύψεις προέρχονται από την συνεχιζόμενη επιφανειακή έρευνα με επικεφαλής τον αν. καθηγητή δρα Ιλκέρ Μετί Μιμιρόγλου του Πανεπιστημίου Νετσμετίν Έρμπακαν, με επίκεντρο την παλαιοχριστιανική και βυζαντινή θρησκευτική αρχιτεκτονική στις πλαγιές του Καραντά, ενός ανενεργού ηφαιστειακού, ορεινού όγκου. Σύμφωνα με τον Μιμιρόγλου έτσι, τα αποτελέσματα της έρευνας είναι «πραγματικά συναρπαστικά», υποδεικνύοντας ένα πολύ πιο περίπλοκο και πυκνοκατοικημένο δίκτυο οικισμών από ό,τι είχε αρχικά θεωρηθεί.

Ο ιερός τόπος

Αντί για μια ενιαία πόλη ή ένα μοναστηριακό συγκρότημα, η περιοχή «Χίλιες και μία εκκλησιές» φαίνεται να περιλαμβάνει πολλαπλούς διασυνδεδεμένους οικισμούς που είναι διασκορπισμένοι σε όλο το τραχύ έδαφος. Οι πρόσφατα εντοπισμένες δομές -συμπεριλαμβανομένων των μικρών εκκλησιών, παρεκκλησίων και αρχιτεκτονικών λειψάνων- υποδηλώνουν, ότι η θρησκευτική ζωή στην περιοχή ήταν εκτεταμένη και ιδιαίτερα οργανωμένη. Οι ερευνητές τεκμηρίωσαν επίσης, ένα ευρύ φάσμα συναφών υποδομών από συστήματα δεξαμενών και υπαίθριους χώρους λατρείας έως επιγραφές, τάφους και συγκροτήματα πολλαπλών κτιρίων. Στοιχεία, που στο σύνολό τους δείχνουν, ότι ο χώρος δεν ήταν μόνο τόπος λατρείας αλλά και μια ακμάζουσα ζώνη κατοίκησης, ικανή να υποστηρίξει έναν σημαντικό πληθυσμό.

Ιδιαίτερα σημαντικά όμως, είναι τα στοιχεία για την παρουσία ερημιτών. Συγκεκριμένα, όπως διαπιστώθηκε πολλά φυσικά και μερικώς τροποποιημένα σπήλαια χρησιμοποιούνταν ως ασκητικά κελιά, σε κάποια από τα οποία βρέθηκαν σκαλισμένοι σταυροί. Γεγονός, που υποδηλώνει έναν ιερό τόπο, όπου η κοινοτική λατρεία συνυπήρχε με τη μοναχική θρησκευτική αφοσίωση, κάτι που ήταν σημαντικό χαρακτηριστικό της πρώιμης βυζαντινής, θρησκευτικής ζωής.

Η σημασία πίσω από το όνομα

Παρά την υποβλητική ονομασία της περιοχής εξάλλου, «Χίλιες και Μία Εκκλησίες» (Binbir Kilise) στην πραγματικότητα η φράση χρησιμοποιείται στα τουρκικά συχνά μεταφορικά για να περιγράψει την αφθονία ή την πολλαπλότητα – παρόμοια με την έκφραση «αμέτρητος αριθμός». Στην περίπτωση έτσι, του Καραντά το όνομα αντανακλά την εξαιρετική πυκνότητα των θρησκευτικών κτηρίων, που είναι διάσπαρτα σε όλη την περιοχή.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν εξερευνητές, όπως η αγγλίδα συγγραφέας, διπλωμάτης και αρχαιολόγος Γκέρτρουντ Μπελ και ο σερ Γουίλιαμ Μίτσελ Ράμσεϊ, βρετανός αρχαιολόγος, αυθεντία της εποχής του στην ιστορία της Μικράς Ασίας και στη μελέτη της Καινής Διαθήκης κατέγραψαν για πρώτη φορά τον χώρο, οι μελετητές έχουν εντυπωσιαστεί από τον τεράστιο αριθμό εκκλησιών, μοναστηριών και παρεκκλησιών που βρίσκονται διάσπαρτα στις ηφαιστειακές πλαγιές.

Σήμερα όμως, ο όρος περικλείει μια ευρύτερη αρχαιολογική πραγματικότητα: Όχι μόνο μεμονωμένα ερείπια αλλά μια τεράστια ιερή τοπογραφία, που διαμορφώθηκε από αιώνες χριστιανικής δραστηριότητας. Οι τελευταίες ανακαλύψεις ενισχύουν αυτήν την ερμηνεία αποδεικνύοντας, ότι πολλές δομές παραμένουν άγνωστες στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία.

Η συνέχεια της ιστορίας

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της έρευνας εξάλλου, είναι τα στοιχεία για συνεχιζόμενη κατοίκηση πέρα από τη Βυζαντινή εποχή. Η ανακάλυψη ενός νομίσματος της Σελτζουκικής περιόδου υποδηλώνει, ότι τουλάχιστον κάποια τμήματα του οικισμού παρέμειναν ενεργά στη μεσαιωνική ισλαμική περίοδο. Αυτή η συνέχεια αμφισβητεί προηγούμενες υποθέσεις, ότι η τοποθεσία εγκαταλείφθηκε απότομα μετά την παρακμή του βυζαντινού ελέγχου. Αντίθετα, υποδεικνύει έναν πιο σταδιακό μετασχηματισμό, όπου τα υπάρχοντα οικιστικά πρότυπα μπορεί να παρέμειναν – αν και με αλλοιωμένες πολιτισμικές και θρησκευτικές μορφές.

Ιστορικά αρχεία δείχνουν περαιτέρω, ότι μέχρι τον 15ο αιώνα, πληθυσμοί από την περιοχή του Καραμάν, συμπεριλαμβανομένων τόσο μουσουλμανικών όσο και μη μουσουλμανικών κοινοτήτων μεταφέρθηκαν στα Βαλκάνια. Μια δημογραφική μετατόπιση, που μπορεί να εξηγήσει την τελική εγκατάλειψη των οικισμών σε όλο το Καραντά.

Τώρα, καθώς η επιτόπια έρευνα συνεχίζεται, οι ερευνητές σχεδιάζουν να επικεντρωθούν σε πρόσφατα αναγνωρισμένες ζώνες με στόχο την τεκμηρίωση των αρχιτεκτονικών καταλοίπων, τη βελτίωση της χρονολόγησης και την πιο ολοκληρωμένη ανάλυση των επιγραφών.

Ήδη ωστόσο, οι «Χίλιες και Μία Εκκλησιές» θεωρούνται ένας τεράστιος και δυναμικός θρησκευτικός τόπος, που έπαιξε κεντρικό ρόλο στην πνευματική και κοινωνική ζωή της Βυζαντινής Ανατολίας. Με δεκάδες δομές, που εξακολουθούν να αναμένουν την πλήρη τεκμηρίωσή τους χαρακτηρίζονται ως ένα ισχυρό σύμβολο ενός ξεχασμένου ιερού κόσμου, που τώρα επιστρέφει στο φως.

Διαβάστε επίσης:

Reuters: Η Κίνα ζήτησε από τις Maersk και MSC να διακόψουν τις δραστηριότητές τους στα λιμάνια του Παναμά

WSJ: Προ των πυλών ευρωπαϊκό σχέδιο για τα Στενά του Ορμούζ χωρίς τις ΗΠΑ – Τα τρία σκέλη της επιχείρησης

Σαουδική Αραβία: Οικονομική βοήθεια 3 δισ. δολαρίων στο Πακιστάν