Θεόδωρος Στάμος: Η τέχνη είναι ο εορτασμός του αγνώστου

Όταν η φύση παύει να αντιμετωπίζεται ως αναπαραστατικό δεδομένο και μετασχηματίζεται σε κοσμολογικό πεδίο, τότε και η ζωγραφική μετατοπίζεται από την περιγραφή προς την αναζήτηση.

Γιατί, όπως είχε πει ο Θεόδωρος Στάμος «Η τέχνη είναι ο εορτασμός του αγνώστου – η φύση ένα πνευματικό πεδίο μέσα στο οποίο ο δημιουργικός νους ασχολείται με την ερμηνεία αξιών και όχι με την περιγραφή γεγονότων».

Αυτή ήταν και η θέση –και πράξη- του σπουδαίου ελληνικής καταγωγής καλλιτέχνη, που αναδείχθηκε από τα μέσα του 20ού αιώνα σε κυρίαρχο εκπρόσωπο του αμερικανικού Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού σε μία καθοριστική περίοδο για τη συγκρότηση της μεταπολεμικής αμερικανικής πρωτοπορίας. «Η φύση στην τέχνη αποτελεί το μεγάλο ερώτημα στο οποίο προσπαθώ να απαντήσω εδώ και πολύ καιρό», όπως έλεγε σε μία από τις σημαντικότερες θεωρητικές παρεμβάσεις του σχετικά με τον ρόλο της φύσης στη σύγχρονη ζωγραφική, που παρουσιάσθηκε σε πολυάριθμα πανεπιστήμια. « Όσο ζω και εργάζομαι με αυτό το ευρύ θέμα, μετατρέπεται στο πρόβλημα του τι, του πώς και του γιατί της φύσης στην τέχνη».

Αυτήν την προσέγγιση αναδεικνύει και η έκθεση «Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο» που θα παρουσιαστεί από τις 11 Ιουνίου στην Roma Gallery, όπου συγκεντρώνεται σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη και του διευθυντή της γκαλερί Ηριδανού Τσιριγκούλη μία επιλογή δεκαέξι ζωγραφικών έργων του Στάμου σε χαρτί και καμβά, που καλύπτουν την όψιμη περίοδο της καλλιτεχνικής του παραγωγής (1970–1993).

Τα Ατέρμονα πεδία

Πρόκειται για έργα, που όπως σημειώνουν οι επιμελητές «συμπυκνώνουν τη συμβολή του στη διαμόρφωση μιας ιδιότυπης εκδοχής του αμερικανικού Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού, η οποία κινείται ανάμεσα στη ζωγραφική του χρωματικού πεδίου και στη χειρονομιακή αφαίρεση χωρίς να ταυτίζεται πλήρως με καμία από τις δύο κατηγορίες». Μια πρόταση, που κορυφώνεται στην ενότητά του «Ατέρμονα πεδία», το σώμα εργασίας που απασχόλησε τον Στάμο από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 έως το τέλος της ζωής του ενώ αποτέλεσε την πιο ολοκληρωμένη εικαστική διατύπωση της κοσμολογικής του σκέψης. Εκεί όπου το τοπίο αποδεσμεύεται από την αναπαράσταση ως αναγνωρίσιμο φυσικό περιβάλλον και μετατρέπεται σε πεδίο απεραντοσύνης, έναν χώρο συγχρόνως εσωτερικό και κοσμολογικό.

«Περισσότερο φιλοσοφικό και υπαρξιακό παρά θεματικό ζήτημα, η φύση δεν συνιστά για τον Στάμο απλώς αντικείμενο αναπαράστασης, αλλά λειτουργεί ως ένα σύνθετο σύστημα δυνάμεων, ρυθμών και μετασχηματισμών που μεταφράζονται σε ζωγραφική εμπειρία», όπως επισημαίνεται.

Η μελέτη της φύσης

«Λευκάδα», «Ιερουσαλήμ» και «Τορίνο» είναι οι επιμέρους ενότητες της έκθεσης, σειρές έργων συγκεκριμένα, που συγχωνεύουν την εμπειρία συγκεκριμένων τόπων με μία μορφή αφαίρεσης, η οποία διαμορφώνεται μέσα από τη μακρά και εμβριθή μελέτη της φύσης.

«Κυρίαρχο χαρακτηριστικό των έργων», όπως αναφέρουν οι επιμελητές «είναι η κατακόρυφη αντιπαράθεση ασύμμετρων χρωματικών πεδίων, τα οποία διαρρηγνύουν τις περιβάλλουσες ατμόσφαιρές τους με παλλόμενες, κυματοειδείς κινήσεις. Λεπτές γραμμές-ρηγματώσεις τέμνουν την επιφάνεια προσομοιάζοντας οδοντωτούς ορίζοντες που ακτινοβολούν διαφορετικές αποχρώσεις ροζ, μωβ, πράσινου, μπλε ή χρυσαφένιου φωτός. Οι ρηγματώσεις των επιφανειών του μοιάζουν συχνά με πετρώματα, απολιθώματα ή αρχαϊκά τοιχώματα, διατηρώντας τη μνήμη της πρώιμης βιομορφικής του γλώσσας της δεκαετίας του 1940. Και η ζωγραφική επιφάνεια δεν είναι ποτέ στατική. Απελευθερωμένη από κάθε είδους κατακόρυφη οριοθέτηση, διαστέλλεται πλευρικά, δημιουργώντας την αίσθηση μιας δυνητικά άπειρης επέκτασης».

Η ζωγραφική έκφραση

Γεννημένος στο Μανχάταν το 1922, από Έλληνες γονείς με καταγωγή από τη Λευκάδα και τη Σπάρτη, ο Θεόδωρος Στάμος υπήρξε μία από τις καθοριστικές μορφές της πρώτης γενιάς του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού και το νεότερο μέλος των ιστορικών «Irascibles» (Οξύθυμοι). Από τις πρώιμες βιομορφικές συνθέσεις της δεκαετίας του 1940 έως τα εμβληματικά «Infinity Fields» (Ατέρμονα πεδία) ανέπτυξε μια ζωγραφική γλώσσα που συνέδεσε οργανικές μορφές, αρχέγονα σύμβολα και παλλόμενα χρωματικά πεδία με μια πνευματική εμπειρία της φύσης και του τοπίου.

Το 1943, σε ηλικία μόλις 21 ετών, πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση στη Wakefield Gallery and Bookshop σε διοργάνωση της θρυλικής γκαλερίστα Μπέτι Πάρσονς, η οποία αναγνώρισε στο έργο του την «αίσθηση των φυσικών δυνάμεων» και «την ικανότητά του να μεταφράζει αυτή την αντίληψη σε ζωγραφική έκφραση».

Έκτοτε το έργο του παρουσιάστηκε σε ορισμένες από τις σημαντικότερες εκθέσεις της μεταπολεμικής τέχνης, όπως «Younger American Painters» (Guggenheim, 1954), «The New American Painting as Shown in Eight European Countries 1958-1959» (διοργάνωση MoMA, παρουσιάστηκε στο MoMA το 1959) και documenta II (Κάσελ, 1959).

Από το 1970 περνούσε μεγάλο μέρος του χρόνου του στη Λευκάδα, όπου το φως και το τοπίο του Ιονίου διαμόρφωσαν τις υποσειρές των «Ατέρμονων πεδίων»: Λευκάδα, Ιερουσαλήμ και Τορίνο.

Ο Στάμος πέθανε το 1997 στα Ιωάννινα και τάφηκε στη Λευκάδα. Έργα του βρίσκονται σήμερα σε σημαντικές ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές, μεταξύ των οποίων στο Museum of Modern Art (MoMA), το Whitney Museum of American Art, το Solomon R. Guggenheim Museum και το Metropolitan Museum of Art στη Νέα Υόρκη, καθώς και στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα.

Πληροφορίες

Roma Gallery: Ρώμα 5, Αθήνα, τηλ. 21 3035 8344
«Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο»
Διάρκεια: 11 Ιουνίου – 4 Ιουλίου

Διαβάστε επίσης:

Τι φοράνε οι ντίβες; Η μία και μοναδική Μαρία Κάλλας πρότυπο κομψότητας και στυλ

Αρχάνες: Ένα παλιό εμφιαλωτήριο κρασιού γίνεται μουσείο

Άγκαθα Κρίστι, ένας κόσμος μυστηρίου – Έκθεση με δηλητήρια, δολοφόνους και τρένα