Το μυστήριο της συλλογής Γουλανδρή επιστρέφει: Το δικαστικό έγγραφο από τη Νέα Υόρκη που ξανανοίγει τον φάκελο των έργων τέχνης

Σε μια διαμάχη δεκαετιών, οι κληρονόμοι της Ελίζας Γουλανδρή αναζητούν, αυτή τη φορά μέσω της Sotheby’s, στοιχεία για πίνακες που κατέληξαν σε offshore εταιρείες και αναφέρθηκαν μέχρι και στα Panama Papers.

Μια νέα εξέλιξη έρχεται να επαναφέρει στο προσκήνιο τη διαμάχη εκατομμυρίων μεταξύ της Ασπασίας Ζαΐμη, κληρονόμου μέρους της περιουσίας του Βασίλη και της Ελίζας Γουλανδρή, και του ομώνυμου ιδρύματος, σε μια υπόθεση αμφισβήτησης της κυριότητας δεκάδων πινάκων πασίγνωστων ζωγράφων που διαρκεί πάνω από 20 χρόνια και στην οποία εμπλέκονται ακόμη και off-shore εταιρείες που αποκαλύφθηκαν μέσω των Panama Papers.

Δικαστικό έγγραφο που κατατέθηκε πριν από λίγες ημέρες στη Νέα Υόρκη εμπλέκει τη Sotheby’s σε αυτόν τον αγώνα δεκαετιών, όπου το ζητούμενο είναι να καθοριστεί ποια έργα τέχνης και ποια κινητή περιουσία ανήκαν τελικά στην κληρονομία της Ελίζας Γουλανδρή και έπρεπε να μεταβιβαστούν στους συγγενείς και ποια ανήκαν αποκλειστικά στο Ίδρυμα.

Γιατί η Sotheby’s βρίσκεται στο επίκεντρο

Η νέα δικαστική εξέλιξη ξεκινά στις 27 Μαΐου 2026, όταν η Εισαγγελία της Νότιας Περιφέρειας της Νέας Υόρκης κατέθεσε αίτηση ενώπιον ομοσπονδιακού δικαστηρίου κατόπιν αιτήματος του Εφετείου του καντονίου Vaud της Ελβετίας.

Το ελβετικό δικαστήριο ζητά συγκεκριμένα στοιχεία πελατών, πρωτότυπα τιμολόγια, αρχεία δημοπρασιών και έγγραφα που αφορούν έργα τέχνης τα οποία διακινήθηκαν μέσω του οίκου δημοπρασιών Sotheby’s στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000.

Μεταξύ άλλων ζητείται η ταυτότητα του πελάτη που συνδεόταν με συγκεκριμένο λογαριασμό του οίκου, αντίγραφο πρωτότυπου τιμολογίου δημοπρασίας του 1997, καθώς και στοιχεία που αφορούν δύο γνωστά έργα σύγχρονης τέχνης, το «Maria Callas» του Julian Schnabel και το «Homeward Bound» του Edward Ruscha, τα οποία διακινήθηκαν μέσω του οίκου το 2000.

Γιατί ένα δικαστήριο το 2026 αναζητά στοιχεία για συναλλαγές που πραγματοποιήθηκαν πριν από σχεδόν τριάντα χρόνια;

Η απάντηση βρίσκεται στο ίδιο το δικόγραφο. Οι ελβετικές αρχές αναφέρουν ότι τα στοιχεία αυτά είναι αναγκαία προκειμένου να διαπιστωθεί εάν συγκεκριμένα έργα τέχνης ανήκαν πράγματι στην Ελίζα Γουλανδρή κατά τον χρόνο του θανάτου της και συνεπώς εάν αποτελούσαν μέρος της κληρονομιαίας περιουσίας της.

Με λίγα λόγια, η Sotheby’s δεν καλείται απλώς να επιβεβαιώσει κάποιες παλιές πωλήσεις, αλλά να βοηθήσει το δικαστήριο να ανασυνθέσει την αλυσίδα κυριότητας έργων τέχνης που βρίσκονται στο επίκεντρο μιας διαμάχης μεγατόνων.

26 χρόνια μετά τον θάνατο της Ελίζας Γουλανδρή, το δικαστήριο εξακολουθεί να αναζητά απαντήσεις στο θεμελιώδες ερώτημα που θα καθορίσει την πορεία της κληρονομικής διαμάχης. Ποια έργα ανήκαν πραγματικά στην περιουσία της και ποια είχαν ήδη αποξενωθεί από αυτήν πριν ανοίξει η διαθήκη της.

Η κληρονομική διαμάχη που αναζητά απαντήσεις στα Panama Papers

Η Ασπασία Ζαΐμη είναι ανιψιά της Ελίζας Γουλανδρή, η οποία απεβίωσε το 2000. Η διαθήκη της δεύτερης όριζε ως κληρονόμο το Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, ενώ παράλληλα περιείχε κληροδοτήματα προς συγγενικά πρόσωπα, μεταξύ αυτών και προς την ίδια τη Ζαΐμη.

Η Ζαΐμη, καθώς και άλλοι συγγενείς που έχουν συνασπιστεί στο πλευρό της, υποστηρίζει ότι σημαντικό μέρος της κινητής περιουσίας της Ελίζας Γουλανδρή, έργα τέχνης, τίτλοι και άλλα περιουσιακά στοιχεία, δεν έπρεπε να παραμείνουν αποκλειστικά στο Ίδρυμα αλλά να αποδοθούν στους συγγενείς που κατονομάζονταν ως κληροδόχοι. Από την άλλη πλευρά, το Ίδρυμα υποστηρίζει ότι η βούληση της Ελίζας Γουλανδρή ήταν διαφορετική και ότι τα έργα τέχνης που προορίζονταν για το μουσείο στην Αθήνα δεν περιλαμβάνονταν στα κληροδοτήματα προς τα συγγενικά πρόσωπα.

Η υπόθεση, όμως, είναι πολύ πιο περίπλοκη από μια ερμηνεία διαθήκης για το ποια περιουσιακά στοιχεία περιλαμβάνονται στα κληροδοτήματα και ποια καταλήγουν στον καθολικό διάδοχο που είναι το ίδρυμα.

Διότι πριν ακόμη απαντηθεί το ερώτημα ποιος δικαιούται ένα έργο τέχνης, πρέπει να απαντηθεί ένα άλλο, ακόμη πιο θεμελιώδες. Αν το έργο αυτό αποτελούσε πράγματι μέρος της κληρονομίας όταν η Ελίζα Γουλανδρή απεβίωσε το 2000.

Γι’ αυτό το λόγο, οι ελβετικές αρχές αναφέρουν ρητά ότι οι αποδείξεις που ζητούνται από τη Sotheby’s είναι αναγκαίες, προκειμένου να εξακριβωθεί αν η Ελίζα Γουλανδρή ήταν πράγματι κυρία συγκεκριμένων έργων τέχνης κατά τον χρόνο του θανάτου της και ποια ήταν η πραγματική έκταση της περιουσίας που άφησε πίσω της.

Και αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα, όταν μιλάμε για μια περιουσία δισεκατομμυρίων, μέρος της οποίας είχε διακινηθεί μέσω offshore εταιρειών, οι οποίες μάλιστα βρέθηκαν στο επίκεντρο των Panama Papers.

Ο ρόλος της Wilton Trading

Για να καταλάβει κανείς γιατί ένα ελβετικό δικαστήριο εξακολουθεί σήμερα να αναζητά αρχεία παλαιών δημοπρασιών και στοιχεία πελατών της Sotheby’s, πρέπει να επιστρέψει αρκετές δεκαετίες πίσω, σε μια συναλλαγή που βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης.

Πρόκειται για τη μεταβίβαση της περίφημης συλλογής Γουλανδρή στην παναμαϊκή εταιρεία Wilton Trading.

Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν δει κατά καιρούς το φως της δημοσιότητας στο πλαίσιο της πολυετούς δικαστικής διαμάχης, η περίφημη συλλογή των 83 έργων φέρεται να πωλήθηκε το 1985 από τον Βασίλη Γουλανδρή στη Wilton Trading έναντι περίπου 31,7 εκατ. δολαρίων. Αν η συναλλαγή αυτή ήταν απολύτως έγκυρη, τότε οι πίνακες έπαψαν ήδη από το 1985 να ανήκουν προσωπικά στο ζεύγος Γουλανδρή.

Αν, λοιπόν, τα έργα ανήκαν στη Wilton Trading, τότε δεν θα μπορούσαν να αποτελούν μέρος της κληρονομίας της Ελίζας Γουλανδρή όταν εκείνη απεβίωσε το 2000, οπότε δεν θα μπορούσαν να κληρονομηθούν ούτε από το Ίδρυμα ούτε από τους συγγενείς της.

Η θεωρία αυτή, ωστόσο, αμφισβητήθηκε έντονα. Όσοι αμφισβητούσαν την πραγματική μεταβίβαση της συλλογής επεσήμαιναν ότι επί σειρά ετών πολλά από τα έργα συνέχισαν να παρουσιάζονται σε εκθέσεις και μουσεία ως έργα της συλλογής Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Παράλληλα, κατά τη διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών διατυπώθηκαν ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσον η συναλλαγή είχε πράγματι υλοποιηθεί όπως περιγραφόταν στα σχετικά έγγραφα και εάν υπήρχαν επαρκείς αποδείξεις ότι το τίμημα είχε καταβληθεί, με την κυριότητα να έχει αλλάξει χέρια.

Αυτός είναι και ο λόγος που το ελβετικό δικαστήριο εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να αναζητά στοιχεία για τη διαδρομή συγκεκριμένων έργων τέχνης. Διότι προτού απαντηθεί ποιος τα κληρονομεί, πρέπει πρώτα να απαντηθεί το κρίσιμο ερώτημα για το ποιος ήταν ο πραγματικός ιδιοκτήτης τους.

Οι αποκαλύψεις των Panama Papers

Η υπόθεση απέκτησε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις μετά τις αποκαλύψεις των Panama Papers.

Τα έγγραφα που διέρρευσαν από τη Mossack Fonseca, τη δικηγορική εταιρία που προσέφερε τις υπηρεσίες της σε μεγιστάνες μέσω υπεράκτιων εταιριών για τις αμύθητες περιουσίες τους, αποκάλυψαν ότι σειρά offshore εταιρειών συνδέθηκαν με μεταγενέστερες πωλήσεις έργων που αποδίδονταν στη συλλογή Γουλανδρή.

Εταιρείες όπως οι Tricornio Holdings, Heredia Holdings, Talara Holdings και Jacob Portfolio εμφανίστηκαν σε συναλλαγές έργων τέχνης που πραγματοποιήθηκαν μέσω της Sotheby’s και άλλων διαύλων της διεθνούς αγοράς τέχνης. Σε αρκετές περιπτώσεις οι δημοπρασίες αναφέρονταν απλώς σε «ιδιωτική ευρωπαϊκή συλλογή», χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις ως προς την προέλευση των έργων.

Τα ίδια έγγραφα ανέφεραν ότι αρκετές από τις εταιρείες αυτές είχαν συσταθεί λίγο πριν από τις επίμαχες συναλλαγές και διαλύθηκαν λίγο αργότερα, γεγονός που τροφοδότησε περαιτέρω ερωτήματα γύρω από την πραγματική ιδιοκτησία των έργων τέχνης.

Γι’ αυτό, άλλωστε, στο νέο δικαστικό αίτημα η Sotheby’s βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο. Για έναν οίκο δημοπρασιών, τα αρχεία πελατών, τα τιμολόγια και τα στοιχεία αποστολής αποτελούν πολύτιμα αποδεικτικά μέσα όταν το ζητούμενο είναι να ανασυσταθεί η ιστορία ενός έργου τέχνης και η αλυσίδα κυριότητάς του.

Το ερώτημα των εκατοντάδων εκατομμυρίων

Σήμερα, περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα μετά τον θάνατο της Ελίζας Γουλανδρή, πολλά ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά.

Ποια έργα ανήκαν πράγματι στην περιουσία της; Ποια είχαν μεταβιβαστεί έγκυρα πριν από τον θάνατό της; Ήταν εικονικές οι συναλλαγές με τις offshore εταιρείες;

Το αν αυτά τα ερωτήματα μπορούν να απαντηθούν μέσω των αρχείων της Sotheby’s για συναλλαγές που πραγματοποιήθηκαν πριν από σχεδόν τριάντα χρόνια είναι αρκετά αμφίβολο. Το σίγουρο, όμως, είναι ότι το μυστήριο της συλλογής Γουλανδρή φαίνεται να παίρνει μια νέα τροπή, με απαντήσεις και ενδεχομένως νέους γρίφους να αναμένονται το επόμενο διάστημα.