Περιουσία Ελλήνων στο εξωτερικό: Τι αλλάζει με το νέο κληρονομικό δίκαιο

Η ψήφιση του νέου νόμου για την κληρονομική διαδοχή σηματοδοτεί τη σημαντικότερη μεταρρύθμιση του ελληνικού κληρονομικού δικαίου εδώ και δεκαετίες. Οι αλλαγές δεν αφορούν μόνο τον τρόπο με τον οποίο διανέμεται η περιουσία μετά τον θάνατο ενός προσώπου, αλλά επηρεάζουν άμεσα και τον σχεδιασμό της διαδοχής για χιλιάδες Έλληνες που διατηρούν ακίνητα, επενδύσεις ή επιχειρηματικές συμμετοχές εκτός συνόρων.

Κατά τη διάρκεια της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας, ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε προκαλέσει η τύχη μιας ειδικής διάταξης που ισχύει εδώ και σχεδόν σαράντα χρόνια για τους Έλληνες του εξωτερικού. Πολλοί εκτιμούσαν ότι το νέο νομοθετικό πλαίσιο θα οδηγούσε στην κατάργησή της. Τελικά, όμως, η εξαίρεση διατηρήθηκε, παρά το γεγονός ότι στο αρχικό σχέδιο προβλεπόταν η κατάργησή της.

Ωστόσο, όσοι Έλληνες διαθέτουν περιουσία στο εξωτερικό δε μένουν ανεπηρέαστοι από τη μεταρρύθμιση. Αντίθετα, οι αλλαγές στη νόμιμη μοίρα, στις κληρονομικές συμβάσεις και γενικότερα στη φιλοσοφία της διαδοχής αναμένεται να επηρεάσουν σημαντικά τον τρόπο οργάνωσης μεγάλων και σύνθετων περιουσιών.

Η εξαίρεση για τους Έλληνες του εξωτερικού τελικά παρέμεινε

Μία από τις πιο πολυσυζητημένες παρεμβάσεις κατά τη διαδικασία επεξεργασίας του νέου νόμου αφορούσε το άρθρο 21 του ν. 1738/1987.

Η διάταξη αυτή προβλέπει ότι οι Έλληνες υπήκοοι που κατοικούν στο εξωτερικό για τουλάχιστον είκοσι πέντε συνεχόμενα χρόνια πριν από τον θάνατό τους δεν υπόκεινται στους περιορισμούς της νόμιμης μοίρας ως προς την περιουσία τους που βρίσκεται εκτός Ελλάδας. Με λίγα λόγια, μπορούν να διαθέσουν με διαθήκη τα περιουσιακά τους στοιχεία στο εξωτερικό όπως οι ίδιοι επιθυμούν, χωρίς οι νόμιμοι μεριδούχοι, δηλαδή σύζυγοι, παιδία και γονείς, να μπορούν να επικαλεστούν τις προστατευτικές διατάξεις του ελληνικού κληρονομικού δικαίου.

Η ρύθμιση αυτή είχε θεσπιστεί κυρίως για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της ελληνικής ομογένειας, η οποία συχνά βρισκόταν αντιμέτωπη με συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών κληρονομικών συστημάτων και διαφορετικών αντιλήψεων ως προς την ελευθερία διάθεσης της περιουσίας.

Φυσικά, πρόκειται και για μια προστατευτική διάταξη για τις τεράστιες περιουσίες των Ελλήνων με έδρα το εξωτερικό, μεταξύ των οποίων και εφοπλιστών, οι οποίοι συχνά θέλουν να αποκλείσουν ορισμένα από τα παιδιά τους από την περιουσία τους εκτός Ελλάδος, ευνοώντας άλλα περισσότερο.

Στο αρχικό σχέδιο του νέου νόμου είχε προβλεφθεί η κατάργηση της συγκεκριμένης εξαίρεσης, εξέλιξη που θα είχε ως αποτέλεσμα την πλήρη υπαγωγή και των Ελλήνων του εξωτερικού στους κανόνες της νόμιμης μοίρας. Η πρόβλεψη αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από τους κατοίκους του εξωτερικού που μιλούσαν για ένα τρομερά σύνθετο σύστημα, ειδικά αν αναλογιστεί κανείς ότι το αγγλικό και αμερικάνικο νομικό πλαίσιο είναι εντελώς διαφορετικό από το ευρωπαϊκό, με αποτέλεσμα τυχόν αγωγές για ικανοποίηση της νόμιμης μοίρας σε αυτές τις δικαιοδοσίες να μην μπορούσαν καν να ληφθούν υπόψη από τους εκεί δικαστές.

Τελικά, κατά τη νομοθετική επεξεργασία, η ρύθμιση αποσύρθηκε και η εξαίρεση παρέμεινε σε ισχύ. Έτσι, οι Έλληνες που πληρούν τις προϋποθέσεις του νόμου εξακολουθούν να απολαμβάνουν τη δυνατότητα ελεύθερης διάθεσης της περιουσίας τους που βρίσκεται στο εξωτερικό, ακόμα και αν αυτό σημαίνει ότι ορισμένα από τα παιδιά τους θα αποκληρωθούν πλήρως από την περιουσία των γονέων τους στο εξωτερικό.

Η μεγάλη αλλαγή έρχεται στη νόμιμη μοίρα

Παρότι η ειδική εξαίρεση διατηρήθηκε, η σημαντικότερη τομή του νέου νόμου αφορά τον ίδιο τον θεσμό της νόμιμης μοίρας. Έτσι, λοιπόν, οι Έλληνες του εξωτερικού που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις υπαγωγής στη νομοθετική εξαίρεση (π.χ. επειδή μένουν λιγότερο από 25 χρόνια εκτός Ελλάδος) θα δουν να αλλάζει εντελώς το σύστημα διαχείρισης της περιουσίας τους μετά θάνατον.

Μέχρι σήμερα, ο νόμιμος μεριδούχος αποκτούσε εμπράγματο δικαίωμα επί της κληρονομιαίας περιουσίας. Αυτό σήμαινε ότι μπορούσε να καταστεί συγκύριος σε ακίνητα, επιχειρήσεις ή άλλα περιουσιακά στοιχεία, ακόμη και όταν ο διαθέτης είχε επιδιώξει με τη διαθήκη του να διατηρήσει την περιουσία ενιαία.

Για παράδειγμα, αν ένας Έλληνας ζούσε στη Γερμανία επί 20 χρόνια (και άρα δεν εντάσσεται στην παραπάνω εξαίρεση των 25 ετών) και είχε εκεί δημιουργήσει μια επιχείρηση ή είχε αγοράσει ένα ακίνητο, τα παιδιά του θα είχαν ποσοστό επί αυτής της περιουσίας εξ αδιαιρέτου λόγω νόμιμης μοίρας στο καθένα. Αυτό θα ίσχυε ακόμη και αν ο θανών είχε κάνει διαθήκη που άφηνε την επιχείρηση ή το ακίνητο μόνο στο ένα παιδί.

Η πρακτική συνέπεια ήταν ότι ακίνητα παρέμεναν αναξιοποίητα για χρόνια εξ αδιαιρέτου, οικογενειακές επιχειρήσεις κατακερματίζονταν και οι συγκρούσεις μεταξύ κληρονόμων αποτελούσαν σχεδόν τον κανόνα και μάλιστα σε ξένες δικαιοδοσίες, όπου το νομικό πλαίσιο παρουσιάζει σημαντικές αποκλίσεις από το ελληνικό.

Ο νέος νόμος αλλάζει ριζικά αυτή τη λογική. Η νόμιμη μοίρα διατηρείται ως θεσμός προστασίας των στενών συγγενών, όμως παύει να λειτουργεί ως εμπράγματο δικαίωμα και μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση. Ο νόμιμος μεριδούχος δεν αποκτά πλέον αυτομάτως ποσοστό κυριότητας επί συγκεκριμένου ακινήτου ή εταιρικής συμμετοχής, αλλά αποκτά αξίωση ίση με την οικονομική αξία της νόμιμης μοίρας του.

Η αλλαγή αυτή αναμένεται να περιορίσει σημαντικά τον κατακερματισμό των περιουσιών και να επιτρέψει τη διατήρηση ακινήτων και επιχειρήσεων υπό ενιαία διαχείριση, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις όπου υπάρχουν περιουσιακά στοιχεία σε περισσότερες από μία χώρες.

Οι κληρονομικές συμβάσεις φέρνουν νέο μοντέλο διαδοχής

Μία ακόμη σημαντική καινοτομία του νέου κληρονομικού νόμου είναι η εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων, ενός θεσμού που μέχρι σήμερα ήταν ουσιαστικά άγνωστος στο ελληνικό δίκαιο.

Μέχρι πρότινος, το βασικό εργαλείο με το οποίο μπορούσε κάποιος να ρυθμίσει την τύχη της περιουσίας του μετά τον θάνατό του ήταν η διαθήκη. Ωστόσο, η διαθήκη είχε πάντοτε το βασικό μειονέκτημα ότι μπορούσε να ανακληθεί ή να τροποποιηθεί μονομερώς οποιαδήποτε στιγμή από τον διαθέτη. Αυτό δημιουργούσε αβεβαιότητα στα πρόσωπα που επρόκειτο να κληρονομήσουν την περιουσία, αλλά και δυσχέρειες στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό της διαδοχής, ιδίως όταν επρόκειτο για επιχειρήσεις ή σύνθετες οικογενειακές περιουσίες.

Ο νέος νόμος εισάγει πλέον τις κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου, μέσω των οποίων ο κληρονομούμενος μπορεί να συμφωνήσει δεσμευτικά για τη μεταβίβαση της περιουσίας του μετά τον θάνατό του. Ειδικότερα, μπορεί με συμβολαιογραφική σύμβαση να εγκαταστήσει κληρονόμο, να προβλέψει κληροδοσίες, να συστήσει καταπίστευμα, να επιβάλει συγκεκριμένους όρους στη διαδοχή ή ακόμη και να επιλέξει το δίκαιο που θα διέπει την κληρονομική του διαδοχή.

Σε αντίθεση με τη διαθήκη, οι βασικές αυτές ρυθμίσεις δεν μπορούν να ανακληθούν μονομερώς από τον διαθέτη. Πρόκειται επομένως για ένα πολύ πιο ισχυρό και σταθερό εργαλείο προγραμματισμού της διαδοχής, το οποίο παρέχει μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου σε όλα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα.

Πρόκειται για μια κομβική μεταρρύθμιση για οικογένειες με σημαντική ακίνητη περιουσία ή οικογενειακές επιχειρήσεις. Μέχρι σήμερα δεν ήταν ασυνήθιστο μία επιχείρηση να περνά μετά τον θάνατο του ιδρυτή της σε πολλούς κληρονόμους, οι οποίοι συχνά είχαν διαφορετικές επιδιώξεις για το μέλλον της. Πλέον, ο επιχειρηματίας μπορεί να συμφωνήσει εκ των προτέρων ένα σαφές και δεσμευτικό πλαίσιο διαδοχής, περιορίζοντας τον κίνδυνο συγκρούσεων και αβεβαιότητας.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά επίσης η δυνατότητα επιλογής του εφαρμοστέου δικαίου στην κληρονομική διαδοχή. Η ρύθμιση αυτή αναμένεται να ενδιαφέρει ειδικά τους Έλληνες που ζουν στο εξωτερικό ή διαθέτουν περιουσιακά στοιχεία σε περισσότερες χώρες, καθώς τους επιτρέπει να οργανώνουν αποτελεσματικότερα τη διαδοχή τους σε ένα περιβάλλον όπου συχνά αλληλεπιδρούν διαφορετικές έννομες τάξεις και διαφορετικά κληρονομικά συστήματα.

Με την εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων, το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο εγκαταλείπει μια παραδοσιακή επιφύλαξη απέναντι στις συμφωνίες για μελλοντική κληρονομία και υιοθετεί ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια σε αρκετές ευρωπαϊκές έννομες τάξεις, με στόχο τη μεγαλύτερη προβλεψιμότητα και τη μείωση των κληρονομικών συγκρούσεων.