Επενδυτικός λογαριασμός ανηλίκων: Τι γίνεται σε διαζύγιο, χρέη και κληρονομιά – Τα 6 νομικά ζητήματα πίσω από τη νέα ρύθμιση

Έναν νέο τρόπο δημιουργίας περιουσίας για τα παιδιά, με χρηματοδότηση τόσο από την οικογένεια όσο και από το Δημόσιο, θεσπίζει το νομοσχέδιο του Υπουργείου Οικονομικών, με τον Ατομικό Επενδυτικό Λογαριασμό Ανηλίκων να προβλέπει ότι το κράτος θα προσθέτει ένα ευρώ για κάθε ευρώ που κατατίθεται από ιδιώτες, μέχρι το ποσό των 1.200 ευρώ ετησίως.

Πίσω, ωστόσο, από το οικονομικό κίνητρο δημιουργείται μια νέα πραγματικότητα, καθώς ένα παιδί μπορεί να αποκτήσει ήδη από τους πρώτους μήνες της ζωής του σημαντική επενδυτική περιουσία, την οποία θα διαχειρίζονται άλλοι για λογαριασμό του επί σχεδόν δύο δεκαετίες.

Τι συμβαίνει, όμως, εάν οι γονείς χωρίσουν και διαφωνούν για τη διαχείριση των χρημάτων; Μπορεί ένας υπερχρεωμένος γονέας να προστατεύσει κεφάλαια από τους πιστωτές του καταθέτοντάς τα στον λογαριασμό του παιδιού; Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη εάν οι επενδύσεις αποδειχθούν ζημιογόνες; Και τι γίνεται με τα χρήματα σε περίπτωση θανάτου;

Πρόκειται για πολύπλοκα νομικά ζητήματα που δεν ξεκαθαρίζονται στο νέο νομοσχέδιο, όμως μπορούν να επιλυθούν με βάση το αστικό δίκαιο, αν και για ορισμένα αναμένονται και εξειδικευμένες κανονιστικές ρυθμίσεις.

Διαζύγιο: Ποιος γονέας αποφασίζει πού θα επενδυθούν τα χρήματα;

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα νομικά ζητήματα αφορά τη διαχείριση του λογαριασμού όταν οι γονείς έχουν χωρίσει. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο, μέχρι την ενηλικίωση του παιδιού η διαχείριση ασκείται από τα πρόσωπα που έχουν τη γονική μέριμνα ή την επιμέλεια, αποκλειστικά προς το συμφέρον του ανηλίκου.

Το θέμα είναι ότι η γονική μέριμνα περιλαμβάνει τρεις διακριτές λειτουργίες: την επιμέλεια του προσώπου, τη διοίκηση της περιουσίας και την εκπροσώπηση του παιδιού. Οπότε, ένας γονέας μπορεί να έχει αναλάβει την επιμέλεια του παιδιού, χωρίς να του έχει ανατεθεί η διοίκηση της περιουσίας του ή το αντίστροφο. Συνήθως, βέβαια, η γονική μέριμνα παραμένει και στους δύο γονείς μετά το διαζύγιο, ενώ η επιμέλεια είναι αυτή που γίνεται αντικείμενο διαμάχης στις περιπτώσεις που δεν προκρίνεται η συνεπιμέλεια. Αυτό σημαίνει ότι το συνηθέστερο σενάριο είναι και οι δύο γονείς να έχουν από κοινού τη διοίκηση της περιουσίας, ανεξάρτητα από το ποιος έχει τελικά την επιμέλεια.

Εφόσον, λοιπόν, η διοίκηση της περιουσίας του παιδιού εξακολουθεί να ασκείται από κοινού, το ότι ο ένας γονέας έχει τυχόν την αποκλειστική επιμέλεια δεν σημαίνει ότι έχει απεριόριστη εξουσία επί των επενδύσεων. Μπορεί μεν να προχωρήσει σε μεμονωμένες πράξεις τρέχουσας διαχείρισης, αλλά μια ουσιώδης μεταβολή της επενδυτικής στρατηγικής δεν θεωρείται καθημερινή πράξη και πρέπει να αποφασίζεται και από τους δύο γονείς. Σε περίπτωση διαφωνίας, η δικαστική επίλυση είναι ο μόνος δρόμος.

Μπορεί ο γονέας να καταθέτει χρήματα αντί να πληρώνει διατροφή;

Ένα δεύτερο ζήτημα που μπορεί να εμφανιστεί επίσης μετά από διαζύγιο, αυτή τη φορά σε σχέση με τη διατροφή του παιδιού, είναι το αν η κατάθεση στον λογαριασμό απομειώνει τη διατροφή στην οποία υποχρεούται να καταβάλει ο ένας γονέας.

Ας υποθέσουμε ότι ένας πατέρας έχει υποχρέωση καταβολής διατροφής 400 ευρώ μηνιαίως. Παράλληλα, καταθέτει κάθε μήνα 100 ευρώ στον επενδυτικό λογαριασμό του παιδιού, τα οποία διπλασιάζονται με την κρατική συμμετοχή. Μπορεί να υποστηρίξει ότι καλύπτει με αυτόν τον τρόπο μέρος της υποχρέωσής του και να μειώσει τη διατροφή στα 300 ευρώ;

Η απάντηση είναι ότι η κατάθεση στον επενδυτικό λογαριασμό δεν υποκαθιστά τη νόμιμη υποχρέωση διατροφής, καθώς η διατροφή αποβλέπει στην κάλυψη των αναγκών του δικαιούχου, όπως αυτές διαμορφώνονται από τις συνθήκες ζωής του, περιλαμβάνοντας μεταξύ άλλων, τις ανάγκες συντήρησης, ανατροφής και εκπαίδευσης.

Αντίθετα, τα χρήματα του ΑΕΛΑ προορίζονται για τη δημιουργία μελλοντικής περιουσίας και δεν μπορούν, κατά κανόνα, να χρησιμοποιηθούν πριν από τα 18 έτη. Επομένως, ένας γονέας δεν μπορεί μονομερώς να συμψηφίζει τις καταθέσεις του με τη διατροφή που οφείλει βάσει δικαστικής απόφασης ή δεσμευτικής συμφωνίας.

Χρέη και πτώχευση: Μπορούν να προστατευθούν χρήματα από τους πιστωτές;

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προστασία που παρέχει στον λογαριασμό το νομοσχέδιο απέναντι στις κατασχέσεις και στην πτώχευση των γονέων, καθώς προβλέπει ότι πριν από την ενηλικίωση δεν επιτρέπεται η κατάσχεση, η ενεχυρίαση, η εκχώρηση ή άλλη επιβάρυνση των δικαιωμάτων του παιδιού επί του λογαριασμού. Παράλληλα, διευκρινίζεται ότι τα περιουσιακά στοιχεία του λογαριασμού δεν περιλαμβάνονται στην πτωχευτική περιουσία του γονέα που τον διαχειρίζεται.

Ωστόσο, εδώ ανακύπτει ένα καίριο ερώτημα. Τι συμβαίνει εάν οι καταθέσεις πραγματοποιήθηκαν λίγο πριν από την πτώχευση, με σκοπό να απομακρυνθούν χρήματα από την περιουσία του οφειλέτη; Πρόκειται, δηλαδή, για την κλασική καταδολίευση δανειστών που δίνει τη δυνατότητα στους πιστωτές ανάκλησης ορισμένων πράξεων του οφειλέτη πριν από την πτώχευση.

Συνεπώς, ναι μεν τα χρήματα του λογαριασμού είναι ακατάσχετα, όμως αν αποδειχθεί ότι σε αυτόν μεταφέρθηκαν ποσά με στόχο τη μείωση της περιουσίας του οφειλέτη και τη βλάβη των δανειστών του, οι τραπεζικές μεταφορές μπορούν να ανακληθούν. Διαφορετικά, θα μπορούσε ο νέος επενδυτικός λογαριασμός να χρησιμοποιηθεί ως μέσο μεταφοράς περιουσίας από υπερχρεωμένους γονείς στα παιδιά τους, με παράλληλη αξιοποίηση της κρατικής επιδότησης.

Καταθέσεις χωρίς φόρο δωρέας

Μια από τις πιο ευνοϊκές φορολογικές προβλέψεις του νομοσχεδίου αφορά τη δυνατότητα χρηματοδότησης του λογαριασμού από τρίτα πρόσωπα, κάτι που σημαίνει ότι εισφορές μπορούν να καταβάλλονται από οποιοδήποτε φυσικό πρόσωπο, όχι μόνο από τους γονείς. Επομένως, ένας παππούς, μια γιαγιά, ένας θείος ή ακόμη και ένα πρόσωπο χωρίς συγγενική σχέση με το παιδί μπορεί να συνεισφέρει στη δημιουργία της επενδυτικής του περιουσίας.

Η ουσιαστική διαφοροποίηση από τις συνήθεις χρηματικές δωρεές είναι ότι αυτές οι εισφορές εξαιρούνται ρητά από το πεδίο εφαρμογής του φόρου δωρεών και γονικών παροχών. Έτσι, η φορολογική μεταχείριση δεν εξαρτάται, για τις εισφορές που εμπίπτουν στη ρύθμιση, από τον βαθμό συγγένειας μεταξύ εκείνου που καταθέτει τα χρήματα και του παιδιού.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και ένα πρόσωπο που υπό άλλες συνθήκες θα αντιμετώπιζε δυσμενέστερη φορολογική μεταχείριση για μια χρηματική δωρεά μπορεί να συνεισφέρει στον λογαριασμό χωρίς φόρο δωρεάς.

Η απαλλαγή, πάντως, δεν καταργεί τις υποχρεώσεις ελέγχου της προέλευσης των κεφαλαίων που απορρέουν από τη νομοθεσία για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.

Η δυνατότητα πραγματοποίησης εισφορών δεν σημαίνει, επιπλέον, ότι ο δωρητής αποκτά δικαίωμα διαχείρισης ή επιλογής των επενδύσεων. Αυτή η εξουσία παραμένει στα πρόσωπα που νομιμοποιούνται να διαχειρίζονται την περιουσία του ανηλίκου.

Θάνατος γονέα ή παιδιού: Σε ποιον ανήκουν τα χρήματα;

Δύο από τις περιπτώσεις που επιτρέπεται η ανάληψη χρημάτων πριν από την ενηλικίωση είναι ο θάνατος είτε του ίδιου του παιδιού είτε του γονέα.

Εάν πεθάνει ο γονέας που κατέβαλλε τις εισφορές, τα χρήματα που έχουν ήδη περιέλθει στην περιουσία του παιδιού δεν ανήκουν στην κληρονομιαία περιουσία, αφού ο λογαριασμός τηρείται στο όνομα του ανηλίκου και όχι του γονέα. Όμως, σε αυτή την περίπτωση, επιτρέπεται η πρόωρη ανάληψη, χωρίς όμως να σημαίνει ότι τα χρήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ελεύθερα από τον επιζώντα γονέα για προσωπικές του ανάγκες. Η διαχείριση εξακολουθεί να πρέπει να υπηρετεί το συμφέρον του παιδιού.

Πιο σύνθετη είναι η περίπτωση θανάτου του ίδιου του δικαιούχου. Το νομοσχέδιο προβλέπει δυνατότητα ανάληψης, χωρίς όμως να προβλέπει κάτι διαφορετικό ως προς την κληρονομική διαδοχή. Συνεπώς, τα χρήματα δεν επιστρέφονται αυτομάτως σε εκείνον που πραγματοποίησε τις καταθέσεις. Το ποιος κληρονομεί εξαρτάται από τους νόμιμους κανόνες κληρονομικής διαδοχής και τις συγκεκριμένες οικογενειακές συνθήκες.

Έτσι, αν για παράδειγμα, στον λογαριασμό κάνει τις καταθέσεις η γιαγιά ή ο νονός, στην απευκταία περίπτωση θανάτου του παιδιού, τον λογαριασμό θα κληρονομήσουν οι γονείς και τα αδέρφια και όχι οι καταθέτες.

Μετακόμιση στο εξωτερικό: Χάνεται η κρατική επιδότηση;

Η λειτουργία του λογαριασμού μπορεί να δημιουργήσει και αμφισβητήσεις σχετικά με την αλλαγή φορολογικής κατοικίας του γονέα, όμως η νομοτεχνική διατύπωση είναι σαφής. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο, ο λογαριασμός ανηλίκων ανοίγεται από ενήλικο φυσικό πρόσωπο που είναι φορολογικός κάτοικος Ελλάδας και ασκεί τη γονική μέριμνα ή την επιμέλεια του ανηλίκου.

Τι γίνεται, όμως, εάν μια οικογένεια ανοίξει λογαριασμό όταν το παιδί είναι ενός έτους και, μερικά χρόνια αργότερα, μετακομίσει μόνιμα σε άλλη χώρα;

Το νομοσχέδιο συνδέει ρητά τη φορολογική κατοικία με τη δημιουργία του λογαριασμού, χωρίς να καθιερώνει αντίστοιχη ρητή υποχρέωση διατήρησής της καθ’ όλη τη διάρκεια λειτουργίας του. Επομένως, από το κείμενο της ρύθμισης δεν προκύπτει ότι η μεταφορά της φορολογικής κατοικίας στο εξωτερικό οδηγεί σε κλείσιμο του λογαριασμού ή απώλεια της κρατικής συμμετοχής.

Σίγουρα, όμως, σε τέτοια ζητήματα που άπτονται και διασυνοριακής διαχείρισης θα παίξουν καθοριστικό ρόλο και οι υπουργικές αποφάσεις που προβλέπει το νομοσχέδιο για την εφαρμογή του θεσμού.