Ψηφίστηκε ο Κώδικας Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών: Τι αλλάζει στις δίκες, πού υποχώρησε το Υπουργείο και γιατί αντιδρούν ακόμη οι δικηγόροι

Σε μια σημαντική αναμόρφωση του τρόπου με τον οποίο οι πολίτες και οι επιχειρήσεις θα επιλύουν τις αστικές και εμπορικές διαφορές τους προχώρησε το Υπουργείο Δικαιοσύνης με τον νέο Κώδικα Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών, ο οποίος όμως έχει ήδη προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στον δικηγορικό κόσμο.

Ο νέος πλέον νόμος φιλοδοξεί να περιορίσει τον αριθμό των υποθέσεων που καταλήγουν στις δικαστικές αίθουσες, ενισχύοντας τη διαμεσολάβηση, τη δικαστική μεσολάβηση και τη διαιτησία. Στην πράξη, όμως, εισάγει και νέες διαδικαστικές υποχρεώσεις για τους διαδίκους, οι οποίοι σε πολυάριθμες κατηγορίες διαφορών θα καλούνται να προσπαθήσουν την εξωδικαστική επίλυσή τους πριν προχωρήσουν στη δικαστική διαδικασία.

Η μεταρρύθμιση συνάντησε σημαντικές αντιδράσεις ήδη από τη δημόσια διαβούλευση τον Σεπτέμβριο, συγκεντρώνοντας εκατοντάδες σχόλια και υπομνήματα επαγγελματικών, επιστημονικών και κοινωνικών φορέων, με το Υπουργείο να προχωρά τελικά σε βασικές τροποποιήσεις του αρχικού σχεδίου.

Τι αλλάζει στην πράξη πριν από τη δίκη

Στην καρδιά της μεταρρύθμισης βρίσκεται η αναμόρφωση της υποχρεωτικής προδικαστικής διαδικασίας, η οποία θα εφαρμόζεται πλέον σε ευρύτατο φάσμα αστικών και εμπορικών διαφορών.

Ο θεσμός της υποχρεωτικής αρχικής συνεδρίας διαμεσολάβησης λειτουργούσε ως ένα προκαταρκτικό στάδιο, κατά το οποίο τα μέρη ενημερώνονταν για τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς τους χωρίς δικαστική απόφαση, αν και δεν υποχρεούνταν να συμφωνήσουν ούτε να συνεχίσουν τη διαμεσολάβηση, εφόσον δεν το επιθυμούσαν.

Με το νέο πλαίσιο, η διαδικασία αποκτά διαφορετική δομή, καθώς πλέον θα πρέπει να επιλεγεί συγκεκριμένη μέθοδος εξωδικαστικής επίλυσης, δηλαδή η διαμεσολάβηση ή η δικαστική μεσολάβηση από τους διαδίκους. Η σημαντική διαφορά σε σχέση με το προηγούμενο καθεστώς είναι ότι η νέα εισαγωγική συνεδρία δεν περιορίζεται στην ενημέρωση των μερών για τη δυνατότητα συμβιβασμού. Ο διαμεσολαβητής αποκτά πιο ενεργό ρόλο, εξετάζοντας την ουσία της διαφοράς και τη δυνατότητα εξεύρεσης κοινά αποδεκτής λύσης.

Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι οι διάδικοι υποχρεώνονται να καταλήξουν σε συμφωνία ούτε ότι στερούνται του φυσικού δικαστή τους. Σημαίνει, όμως, ότι η συμμετοχή τους σε μια ουσιαστική διαδικασία αναζήτησης συμβιβασμού καθίσταται υποχρεωτικό προκαταρκτικό στάδιο για τις υποθέσεις που υπάγονται στις σχετικές διατάξεις, οι οποίες αυξάνονται σημαντικά με το νέο πλαίσιο.

Ακριβώς αυτή η προσθήκη νέων διαδικαστικών σταδίων αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες της σύγκρουσης του Υπουργείου Δικαιοσύνης με το δικηγορικό σώμα.

Ποιες υποθέσεις αφορά ο νέος Κώδικας

Η μεταρρύθμιση δεν περιορίζεται στις μεγάλες εμπορικές διαφορές. Αντίθετα, η διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της εισαγωγικής συνεδρίας διαμεσολάβησης μπορεί να επηρεάσει και υποθέσεις με σχετικά μικρό οικονομικό αντικείμενο.

Πλέον, κάθε υπόθεση της τακτικής διαδικασίας με αντικείμενο άνω των 20.000 ευρώ υπάγεται στη νέα υποχρεωτική προδικασία. Το αρχικό σχέδιο της διαβούλευσης είχε θέσει το όριο στις 10.000 ευρώ, επιλογή που προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις και τελικά εγκαταλείφθηκε.

Οι διαφορές από ζημιές αυτοκινήτων δεν υπάγονται στην τακτική διαδικασία, οπότε εδώ δεν ισχύει το χαμηλό όριο των 20.000, αλλά αυτό των 60.000 ευρώ.

Οι εργατικές διαφορές, οι οποίες είχαν περιληφθεί στο αρχικό νομοσχέδιο, εξαιρέθηκαν τελικά από την υποχρεωτική προδικασία, έπειτα από τις αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν κατά τη δημόσια διαβούλευση.

Ωστόσο, ένα από τα σημαντικότερα σημεία τριβής παραμένει η υπαγωγή περιουσιακών διαφορών με ιδιαίτερα μικρό οικονομικό αντικείμενο. Και αυτό διότι το χρηματικό όριο των 20.000 ευρώ, το οποίο προβλέπει ο νέος Κώδικας, αφορά τις διαφορές που εκδικάζονται κατά την τακτική διαδικασία και όχι συλλήβδην όλες τις περιουσιακές διαφορές. Αντίθετα, υπάγει στην υποχρεωτική προδικασία τις μισθωτικές διαφορές ανεξάρτητα από το ύψος της απαίτησης.

Έτσι, όπως επισημαίνει ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ακόμη και μισθωτικές διαφορές για απλήρωτα ενοίκια λίγων εκατοντάδων ευρώ ή απλές απαιτήσεις για κοινόχρηστες δαπάνες πολυκατοικίας μπορούν να υπάγονται στη νέα υποχρεωτική διαδικασία, παρότι το οικονομικό τους αντικείμενο υπολείπεται κατά πολύ των 20.000 ευρώ. Πρόκειται για υποθέσεις που εκδικάζονται κατά τις ειδικές διαδικασίες του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, τις οποίες ο νομοθέτης έχει θεσπίσει ακριβώς για την απλούστερη και ταχύτερη επίλυση συγκεκριμένων κατηγοριών διαφορών.

Βέβαια, ακριβώς αυτό για το οποίο αντιδρά το δικηγορικό σώμα, την προσθήκη δηλαδή ενός ακόμη διαδικαστικού σταδίου, είναι αυτό το οποίο καθίσταται απαραίτητο ώστε αυτές οι απλές διαφορές να επιλύονται πριν καν φτάσουν στα δικαστήρια. Το θέμα, λοιπόν, είναι αν αυτό το στάδιο αντιμετωπίζεται ως μία ακόμη άγονη υποχρέωση που δεν θα καταλήξει πουθενά, αυξάνοντας τελικά το κόστος και τον χρόνο, ή ως ένα βήμα που μπορεί τελικά σε υποθέσεις ήσσονος σημασίας να φέρει την επιθυμητή λύση ταχύτερα και απλούστερα.

Οι υποχωρήσεις του Υπουργείου

Πέρα από την αύξηση των χρηματικών ορίων και την εξαίρεση των εργατικών διαφορών, το Υπουργείο Δικαιοσύνης προχώρησε και σε άλλες ουσιαστικές παρεμβάσεις, επιχειρώντας να αντιμετωπίσει τις αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν κατά τη δημόσια διαβούλευση, τα σχόλια στην οποία ξεπέρασαν τα 750.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αλλαγή που αφορά την παραγραφή των αξιώσεων, καθώς η προσθήκη υποχρεωτικών σταδίων πριν από τη δίκη δημιουργούσε ένα κρίσιμο ζήτημα για την προστασία των δικαιωμάτων των διαδίκων. Τι θα συνέβαινε, για παράδειγμα, εάν κάποιος επιχειρούσε να επιλύσει εξωδικαστικά μια απαίτησή του, αλλά στο μεταξύ συμπληρωνόταν ο χρόνος παραγραφής της; Θα μπορούσε να χάσει το δικαίωμα δικαστικής διεκδίκησης επειδή ακολούθησε την προβλεπόμενη προδικασία;

Για να αντιμετωπιστεί αυτός ο κίνδυνος, διευκρινίστηκε ότι τόσο η κοινοποίηση της πρόσκλησης προς τον αντίδικο όσο και η εισαγωγική συνεδρία διαμεσολάβησης αναστέλλουν την παραγραφή των αξιώσεων και τις αποσβεστικές προθεσμίες άσκησής τους. Έτσι, ο χρόνος της υποχρεωτικής προσπάθειας εξωδικαστικής επίλυσης δεν θα λειτουργεί εις βάρος εκείνου που επιδιώκει να προστατεύσει την αξίωσή του.

Στην ίδια κατεύθυνση, το υπουργείο επιχείρησε να περιορίσει και τις οικονομικές επιβαρύνσεις της διαδικασίας. Αφαιρέθηκε το παράβολο των 50 ευρώ υπέρ του Δημοσίου για την κατάθεση του πρακτικού διαμεσολάβησης, όπως και η πρόβλεψη για γραμμάτιο προκαταβολής εισφορών κατά τη συμμετοχή του δικηγόρου στην εισαγωγική συνεδρία.

Παράλληλα, επανεξετάστηκε ο ρόλος του ίδιου του διαμεσολαβητή, με στόχο να διαφυλαχθεί ο συναινετικός χαρακτήρας της διαδικασίας. Ενώ το αρχικό σχέδιο είχε προκαλέσει προβληματισμό για τη δυνατότητά του να διατυπώνει πρόταση επίλυσης ακόμη και αν τα μέρη δεν συμφωνούν, το ψηφισθέν κείμενο προβλέπει πλέον ότι αυτό μπορεί να συμβεί μόνο εφόσον το ζητήσουν από κοινού και εγγράφως τα μέρη, χωρίς η πρόταση να έχει δεσμευτικό χαρακτήρα. Επιπλέον, αφαιρέθηκε η υποχρέωση να καταγράφεται ποιος από τους διαδίκους αρνήθηκε τη διαμεσολάβηση, μια αλλαγή που συνδέεται με την προστασία της εμπιστευτικότητας της διαδικασίας.

Παρά τις υποχωρήσεις αυτές, το υπουργείο διατήρησε τον βασικό κορμό της μεταρρύθμισης και, κυρίως, τη διεύρυνση της υποχρεωτικής προδικαστικής διαδικασίας. Έτσι, ενώ αρκετές επιμέρους ενστάσεις αντιμετωπίστηκαν, η κεντρική διαφωνία με το δικηγορικό σώμα παρέμεινε ανοιχτή.

Γιατί οι δικηγόροι εξακολουθούν να αντιδρούν

Η αντίθεση του δικηγορικού σώματος έχει αποτυπωθεί με ιδιαίτερη σαφήνεια καθ’ όλη τη διάρκεια της διαβούλευσης μέχρι την ψήφιση του νομοσχεδίου. Οι θεσμικοί φορείς στέκονται ιδιαίτερα στην σκοπιμότητα της διεύρυνσης της υποχρεωτικής διαδικασίας, επισημαίνοντας ότι δεν έχει προηγηθεί συγκεκριμένη έρευνα για το ποσοστό των υποθέσεων που επιλύονται επιτυχώς μέσω της υφιστάμενης προδικασίας, ούτε για τα χαρακτηριστικά των διαφορών στις οποίες η διαμεσολάβηση αποδεικνύεται αποτελεσματική.

Κατηγορούν, δηλαδή, το Υπουργείο ότι διεύρυνε ουσιωδώς έναν θεσμό χωρίς να είναι σίγουρο αν αυτή η διεύρυνση θα αυξήσει όντως τις συμβιβαστικές λύσεις ή αν απλώς θα καταντήσει ένα τυπικό στάδιο με ελάχιστη αποδοτικότητα. Όταν, μάλιστα, οι ίδιοι καταγγέλλουν ότι η διαδικασία είναι αρκετά περίπλοκη, ειδικά για τους ενάγοντες, ξεκαθαρίζουν ότι τελικά δεν πρόκειται για διευκόλυνση αλλά για επιβάρυνση των διαδίκων.

Είναι, πάντως, ξεκάθαρο ότι πίσω από τις συγκεκριμένες αντιρρήσεις βρίσκεται μια βαθύτερη διαφωνία για τον χαρακτήρα της διαμεσολάβησης. Οι δικηγόροι υποστηρίζουν ότι ένας θεσμός που στηρίζεται στην ελεύθερη βούληση και στην αυτονομία των μερών το πιθανότερο είναι να μετατραπεί απλώς σε μια υποχρεωτική διαδικαστική προϋπόθεση της δικαστικής προσφυγής.

Το Υπουργείο, από την άλλη, συνεχίζει να ελπίζει ότι μια συναινετική διαδικασία θα καταφέρει να βρει τη θέση της μέσα σε ένα δικομανές σύστημα και τελικά να το εξευγενίσει και να το επιταχύνει.

Διαβάστε επίσης:

Euroxx για AKTOR: Το επενδυτικό πλάνο €3 δισ. που αλλάζει τον όμιλο – Νέα τιμή στόχος στα 15,30 ευρώ

Πρεμ Γουάτσα: Πώς η Ελλάδα έγινε επενδυτικό Ελντοράντο για τον «Mr Fairfax» – Το άλμα από τα 2,2 στα 8 δισ. ευρ

Συναγερμός στις ναυτιλιακές: Χάκερ ζητούν από 38 εταιρείες έως και 2,4 δις δολάρια σε Bitcoin για να μην διαρρεύσουν τα δεδομένα τους