Τα κουδουνάκια της άνοιξης – Έκθεμα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

Τέσσερα αρχαία, χάλκινα κουδουνάκια φέρνουν την άνοιξη στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης από τα ελάχιστα που έχουν βρεθεί σε οικίες. Προέρχονται από την αρχαία Όλυνθο, χρονολογούνται στις πρώτες δεκαετίες του 4ου αιώνα π.Χ και είναι το έκθεμα με το οποίο το μουσείο καλωσορίζει τον Μάρτη, πρώτο μήνα της άνοιξης.

Δεν πρόκειται ωστόσο απλώς για κάποια ακόμη αντικείμενα, που φθάνουν ως εμάς σήμερα, καθώς η χρήση τους και η σημασία τους διασχίζει χιλιετίες από την μακρινή Ανατολή και σ’ όλο τον κόσμο και την Ελλάδα φυσικά, και με τον απόηχό τους στα έθιμα μας που ζωντανεύουν στην Αποκριά.

Τα κουδουνάκια βρέθηκαν στις ανασκαφές του 1928 και 1931 στον οικισμό της αρχαίας Ολύνθου και κατά μέσο όρο δεν ξεπερνούν μόλις τα 3,4 εκατοστά ύψος. Όπως και η πλειονότητα παρόμοιων μετάλλινων κωδωνίσκων είναι κατασκευασμένα με χύτευση, με την τεχνική του «χαμένου κεριού» ενώ μοιράζονται κοινά λειτουργικά χαρακτηριστικά. Κύριο, η λαβή τους με μία οπή, από την οποία ο κωδωνίσκος θα μπορούσε είτε να κρατηθεί είτε να αναρτηθεί.

Στη βάση κάθε λαβής εξάλλου υπάρχουν οπές από όπου περνούσε σύρμα για την εξάρτηση κινητού στελέχους, του γλωσσιδίου κρούσης δηλαδή, το οποίο πάντως δεν έχει διασωθεί σε κανένα από τα κουδουνάκια.

Όσον αφορά το σώμα τους, που λειτουργούσε ως ηχείο έχει σχήμα ημιελλειπτικό όπου άλλοτε διαμορφώνονται αυλακωτοί δακτύλιοι και άλλοτε πλαστικοί ενώ το ένα από τα τέσσερα είναι ακόσμητο. (Τα τέσσερα κουδουνάκια εκτίθενται στην ενότητα «Στην Μακεδονία από τον 7ο αιώνα π.Χ, ως την ύστερη αρχαιότητα.)

Σήμανση για ανθρώπους και ζώα

Από την Προϊστορική εποχή ήδη ήταν γνωστοί οι μετάλλινοι κώδωνες στην Κίνα και την Εγγύς Ανατολή, από όπου φαίνεται πως πέρασαν στην Ελλάδα μέσω της Σάμου και της Κύπρου γύρω στο 700 π.Χ. ή ενδεχομένως και λίγο νωρίτερα. Σήμερα έτσι, οι αρχαιολόγοι τους βρίσκουν συνήθως σε ιερά και ταφές, σπάνια όμως σε οικισμούς.

Το ενδιαφέρον εξάλλου είναι, ότι παρά τους αιώνες που έχουν παρέλθει, οι βασικές αρχές τους παραμένουν ίδιες -ανεξαρτήτως μεγέθους- στον σχεδιασμό τους, καθώς και στην κύρια λειτουργία τους, δηλαδή την παραγωγή ήχου μέσω της κρούσης του κινούμενου στελέχους στα τοιχώματα του σώματος.

Ως ηχητικά σήματα για τα ζώα, ιδίως τα άλογα, περασμένοι στους λαιμούς τους, λειτουργούσαν οι κώδωνες στην Εγγύς Ανατολή ενώ στην Κλασική εποχή, όπως αναφέρεται από τον Αριστοφάνη και τον Θουκυδίδη αλλά και αργότερα από τον βυζαντινό λεξικογράφο Φώτιο ήταν το όργανο σήμανσης των φρουρών σε πόλεις και στρατόπεδα, προκειμένου να ειδοποιήσουν για κίνδυνο ή και αλλάζοντας απλώς βάρδιες. Κατά την διάρκεια πολεμικών συγκρούσεων εξάλλου, κρέμονταν στην εξάρτυση των ζώων και των πολεμιστών, ώστε να προκαλούν εκκωφαντικό θόρυβο που προκαλούσε φόβο και δέος στον αντίπαλο.

Χρησιμοποιούνταν όμως και για να σηματοδοτήσουν το άνοιγμα των αγορών και των λουτρών στις πόλεις ή μπορεί να ήταν το εγερτήριο κάλεσμα για τους δούλους στις οικίες ενώ πάντα φυσικά ήταν ηχητικά σήματα των ζώων στην κτηνοτροφία.

Για καλό και για κακό

Ο προστατευτικός και αποτροπαϊκός τους χαρακτήρας ήταν ωστόσο έντονος σε κάθε εποχή, καθώς συνδεόταν με την πεποίθηση, ότι ο οξύς μεταλλικός ήχος που παράγουν κρατά μακριά τις σκοτεινές δυνάμεις, που απειλούν τον άνθρωπο αλλά και προστατεύει ακόμη και τον νεκρό στην μετά θάνατον ζωή. Κάτι όχι αποδεκτό από τον Χριστιανισμό, καθώς είναι γνωστή η οργή του Ιωάννη του Χρυσόστομου που καταφερόταν κατά της χρήσης τους ως φυλαχτών για τα μικρά παιδιά.

Τον ίδιο, αποτροπαϊκό ρόλο, την προστασία δηλαδή της οικίας όπου βρέθηκαν θα πρέπει να εξυπηρετούσαν και οι κωδωνίσκοι της Ολύνθου ενώ τις ίδιες ιδιότητες διέθεταν και τα λεγόμενα ρωμαϊκά tintinabulla, που ήταν φαλλόσχημα αντικείμενα πάνω στα οποία ήταν αναρτημένοι κωδωνίσκοι.

Επιγραφές σε κώδωνες που βρέθηκαν σε ιερά μαρτυρούν και τον αναθηματικό τους χαρακτήρα αλλά γνωστή είναι και στα δρώμενα της μητρωικής και διονυσιακής λατρείας, που ήταν άμεσα συνδεδεμένα με το ξύπνημα της φύσης και τον ερχομό της άνοιξης. Ο απόηχός τους φθάνει μέχρι τις μέρες μας μέσα από τα έθιμα των κωδωνοφόρων της Αποκριάς που γίνονται σε διάφορα σημεία της Ελλάδας, με τον ήχο των κουδουνιών να καλεί τη φύση να ζωντανέψει και πάλι. Αλλά και στα λεγόμενα παιδικά «χελιδονίσματα» του Μαρτίου, τα στεφάνια με ομοίωμα χελιδόνας φέρουν ένα κουδουνάκι περασμένο στον λαιμό της.

Διαβάστε επίσης:

Αυτήν ήταν η πρώτη επαγγελματίας γυναίκα αρχιτέκτονας στην Ευρώπη

Οι φωτογραφίες της Καισαριανής στο ελληνικό κράτος – Ολοκληρώθηκε η αγορά

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης: Περιήγηση στην τέχνη του 20ού αιώνα