ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Η εικόνα σε διαστάσεις κινηματογραφικές κυριαρχεί, επιβάλλεται, εντυπώνεται στο μυαλό, προκαλεί το συναίσθημα. Ακόμη κι όταν πρόκειται για καθαρή μυθοπλασία, που είναι το συνηθέστερο, ο θεατής ταυτίζεται με καταστάσεις και πρόσωπα, που τον ακολουθούν στη συνέχεια.
Πόσο μάλλον όταν αφορά σε μία βιογραφία, στην περίπτωση των ημερών, του Ιωάννη Καποδίστρια, μιας αναμφίβολα μεγάλης προσωπικότητας, που ταυτόχρονα υπήρξε δραματική μορφή της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Ο ρόλος του στη θεσμική και διοικητική συγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους και η στυγερή δολοφονία του, που διέκοψε απότομα τις προσπάθειές του, τον έχουν μυθοποιήσει. Σε επίπεδο, ενίοτε μάλιστα, μεσσιανισμού. Ορθώς ή λάθος, η ιστορία μπορεί να το απαντήσει, αρκεί βεβαίως να ασχοληθεί κανείς λίγο περισσότερο από το δίωρο μιας κινηματογραφικής εξόδου, όσο κι αν η μεγάλη οθόνη είναι δελεαστική με τα πρόσωπα να παίρνουν μορφή και σχήμα και τα γεγονότα να καταγράφονται κατά τη βούληση του δημιουργού.
Αν η πρόσφατη κινηματογραφική βιογραφία του Καποδίστρια λοιπόν, έχει προκαλέσει συζητήσεις και αντιπαραθέσεις είναι μια ευκαιρία να αναζητήσουμε την ιστορία στην πηγή της. Έρευνες, μελέτες αρχειακά ντοκουμέντα, που έχουν εκδοθεί κατά καιρούς φωτίζουν τόσο την προσωπικότητα του Καποδίστρια όσο και το όραμά του για τη δημιουργία ενός κράτους με σοβαρή διοίκηση και διακυβέρνηση, με ισχυρούς νόμους, μέριμνα για την εκπαίδευση και σεβασμό στον πολίτη. Παράλληλα όμως, τις υπερβάσεις από τον ίδιο, τις αντιδράσεις από την αντιπολίτευση για τις πρακτικές του και τις συγκρούσεις.
Προσωπική γραφή
Η αρχή μπορεί να γίνει από την «Αυτοβιογραφία» του, για την ακρίβεια το υπόμνημα που είχε υποβάλλει ο Καποδίστριας το 1826 προς τον Τσάρο Νικόλαο όταν αποφάσισε να παραιτηθεί από την ρωσική υπηρεσία.
«Αν, από την άποψη της νεώτερης ιστορίας μας, ρωτούσε κανείς ποια είναι τα δέκα έργα που θα έπρεπε άφευκτα να είχαν δημοσιευθεί στην Ελλάδα μέσα στα ελεύθερα εκατόν τόσα χρόνια που ζούμε, ένα από τα πρώτα όσα θα ανέφερε ο προσεκτικός ιστορικός είναι ασφαλώς και η “Αυτοβιογραφία” του Καποδίστρια», όπως γράφει στον πρόλογο μιας από τις αρκετές εκδόσεις του κειμένου ο Κ.Θ. Δημαράς.
«Έχουμε εδώ», προσθέτει «ένα μοναδικό διπλωματικό έγγραφο, όπου ο Καποδίστριας, με την θαυμαστή ειλικρίνεια που τον εχαρακτήριζε, αλλά και με την σύνεσή του φυσικά, που την είχε οξύνει η μακρόχρονη τριβή του σε αυλές και ανακτοβούλια, προσπαθεί να εκθέσει όλη του την σταδιοδρομία κοντά στον Τσάρο Αλέξανδρο. Προσπάθεια δύσκολη και λεπτή πολύ: κάθε λέξη του Υπομνήματος θα πρέπει να ζυγιασθεί επακριβώς, μερικά σημεία θα πρέπει να παρακαμφθούν χωρίς να ζημιωθεί η αλήθεια, άλλα περιστατικά θα πρέπει ολότελα να αποσιωπηθούν ώστε να μη γίνει το έγγραφο μήτε προσβλητικό για κανέναν, μήτε βλαπτικό ξένων συμφερόντων».
Με πρώτη έκδοση, το 1841 εξάλλου, οι τέσσερεις τόμοι, που περιλαμβάνουν επιστολές του κυβερνήτη υπό τον τίτλο «Επιστολαί Ιωάννου Καποδίστρια, Κυβερνήτου της Ελλάδος», Διπλωματικαί, διοικητικαί και ιδιωτικαί, γραφείσαι από 8 Απριλίου 1827 μέχρις 26 Σεπτεμβρίου 1831. συνθέτουν ένα πολύτιμο corpus για την πολιτική δραστηριότητα του ανδρός και την ευρωπαϊκή διπλωματία των αρχών του 19ου αιώνα.
Μια ιστορική βιογραφία
Καρπός πολυετούς, επίμονης έρευνας και μελέτης του αντικειμένου είναι ο «Ιωάννης Καποδίστριας- Μία απόπειρα ιστορικής βιογραφίας» (εκδόσεις ΜΙΕΤ, 2022) από τον ιστορικό, ομ. καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Χρήστο Λούκο. Ένα έργο που έχει επισημανθεί από την κριτική ως βιβλίο αναφοράς στο πρόσωπο του Καποδίστρια ανιχνεύοντας την αλήθεια πίσω από τα γεγονότα, καταρρίπτοντας μύθους και αποκαλύπτοντας τη σκοτεινή πλευρά των πραγμάτων.
«Μπορεί ο τρόπος που σκεπτόταν και δρούσε ο Ιωάννης Καποδίστριας ως Κυβερνήτης της Ελλάδος», αναφέρει στον επίλογό του ο συγγραφέας «ότι όλα σχεδόν έπρεπε να γίνουν από την αρχή ακολουθώντας μια αυστηρά ιεραρχημένη πορεία που άμεσα θα ελεγχόταν από αυτόν, να φαίνεται σήμερα σε μας, που έχουμε τη μεταγενέστερη γνώση, ρεαλιστικός, σε μερικούς ακόμη και ορθός, ιδιαίτερα αν δούμε πώς χειρίστηκαν τα μικρά ή τα μείζονα ζητήματα όσοι διοίκησαν τη χώρα στη συνέχεια.
Αλλά δεν πρέπει να αγνοούμε ότι, στα καποδιστριακά χρόνια, ναι μεν σταδιακά είχε λήξει ο ένοπλος αγώνας, όμως το επαναστατικό πνεύμα και οι προσδοκίες που αυτό δημιούργησε ήταν ακόμη έντονες, όσο ανεδαφικές κι αν ήσαν κάποιες από αυτές».
Για να καταλήξει επίσης, πως «Όσοι, για διάφορους λόγους, τον αντιπολιτεύτηκαν δεν δίστασαν, για να εξασφαλίσουν την απομάκρυνσή του από την εξουσία, να δεχθούν αδιαμαρτύρητα τις όποιες αποφάσεις των Δυνάμεων, να βοηθήσουν τη συνεχή αγγλική προσπάθεια για την υπονόμευση του Κυβερνήτη, να καταφύγουν σε αστήρικτες κατηγορίες και σε συκοφαντίες. Η δολοφονία ανακούφισε μεν όσους φοβούνταν μια οποιασδήποτε μορφής παράταση της εξουσίας του Καποδίστρια, αλλά βύθισε τη χώρα στον εμφύλιο πόλεμο και την ανυποληψία, την οποία ενδεχομένως μόνον αυτός είχε ακόμη τη δυνατότητα, προβαίνοντας σε κάποιες υποχωρήσεις, να αποτρέψει».
Τα αρχεία του Φόρεϊν Όφις
Πολύτιμα όμως, τα έγγραφα του υπουργείου Εξωτερικών της Βρετανίας για την Ελλάδα για την καποδιστριακή περίοδο που μας ενδιαφέρει. Η έκδοση «Επιτομαί εγγράφων του Βρεταννικού υπουργείου των εξωτερικών. Γενική αλληλογραφία / Ελλάς Τόμος Α’ Μέρος πρώτον και δεύτερον, Foreign office 32, Φάκελοι1-34, 1827-1832» (Ακαδημία Αθηνών) αποτελεί ένα αδιαμφισβήτητο ιστορικό ντοκουμέντο.
Πρόκειται για την αλληλογραφία του Foreign Office με την Βρετανική Πρεσβεία και τα βρετανικά προξενεία στην Ελλάδα, που αρχίζει με τον διορισμό του Edward Dawkins ως αντιπρέσβη της Αγγλίας στη χώρα μας, τον Σεπτέμβριο του 1828. Στο βιβλίο που τα συγκεντρώνει όλα αυτά αναφέρονται τα πάντα. Από τις εκθέσεις του Dawkins μέχρι τον Δεκέμβριο του 1832.
Συγκεκριμένα: «Η πολιτική της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας έναντι του ελληνικού ζητήματος, ο επί του ζητήματος τούτου αντίκτυπος του ρωσοτουρκικού πολέμου (1828-1829), αι εργασίαι της Διασκέψεως του Λονδίνου κατά τα έτη 1827-1832, η εσωτερική και η εξωτερική πολιτική του Ιωάννου Καποδιστρίου και η κατ΄ αυτού αντιπολίτευσις, αι στρατιωτικαί επιχειρήσεις εις την Ανατολικήν και την Δυτικήν Στερεάν Ελλάδα κατά τα έτη 1828-1829, η απόφασις των δυνάμεων περί ιδρύσεως αυτονόμου ελληνικού κράτους υπό την επικυριαρχίαν του Σουλτάνου (Μάρτ. 1829), η Δ΄ εν Άργει Εθνική Συνέλευσις, η απόφασις των δυνάμεων περί ιδρύσεως ανεξάρτητου ελληνικού κράτους (Φεβρ. 1830), η εκλογή του Λεοπόλδου ως Ηγεμόνος της Ελλάδος και η παραίτησις αυτού, το ζήτημα της Κρήτης ͘το ζήτημα της Σάμου ͘τα γεγονότα του Πόρου (1831) ͘η απόφασις των δυνάμεων περί επεκτάσεως των συνόρων του 1830 (Σεπτ. 1831)η μετά την δολοφονίαν του Καποδιστρίου ανώμαλος κατάστασις, αι κατά τα έτη 1831-1832 συνελθούσαι εθνικαί συνελεύσεις, η εκλογή του Όθωνος ως Βασιλέως της Ελλάδος και ο διορισμός της Αντιβασιλείας, ο διακανονισμός της Κωνσταντινουπόλεως της 9/21 Ιουλίου 1832 ͘ και αι εργασίαι της επί της οροθεσίας επιτροπής».
Οδηγός διοίκησης
Τις σχέσεις κράτους – πολίτη ερευνά ο Θεόδωρος Δεβενές στο έργο του «Καποδιστριακή πολιτεία (1828-1831)» (εκδόσεις Ασίνη, 2025). Συγγραφέας επίσης, του «Λογιστικού και Ελεγκτικού Συμβουλίου» της Καποδιστριακής Πολιτείας εντρυφά σ΄αυτήν την περίοδο, που υπήρξε η πρώτη κατά την οποία καταβλήθηκε σοβαρή προσπάθεια δημιουργίας κράτους δικαίου στον ελληνικό χώρο.
Διατυπώθηκαν τότε και υπηρετήθηκαν στην πράξη, όσο αυτό ήταν δυνατόν, όπως αναφέρει, οι βασικές κατευθυντήριες αρχές για την ένταξη των Ελλήνων στη χορεία των πολιτικά και οικονομικά ανεπτυγμένων εθνών
Κατά τον ίδιο στο χρονικό διάστημα των 45 περίπου μηνών της διακυβέρνησης του Καποδίστρια ξεδιπλώνεται μία «βεντάλια» αξιών και χαρακτηριστικών, που δυνητικά αποτελούν οδηγό για τη διοίκηση οποιασδήποτε εποχής: Είναι η επαρκής γνώση του νόμου και η εγρήγορση για την εφαρμογή του, είναι ευρύτητα πνεύματος και οξυδέρκεια, εμπιστοσύνη προς τον πολίτη, εντιμότητα, συγκατάβαση και επιείκεια. Στοιχεία, που συνδυάζονταν με μία δημοσιονομική διοίκηση προτεσταντικού τύπου, η οποία προσπαθούσε να εκμεταλλευθεί και τον ελάχιστο οικονομικό πόρο προς όφελος των πολιτών.
Όπως καταλήγει μάλιστα, η μελέτη της καποδιστριακής περιόδου επαναφέρει δυναμικά στο προσκήνιο τη σχέση Πολιτικής και Ηθικής.
Ένας ανεκπλήρωτος έρωτας
Την προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια αναλύει στο βιβλίο της «Ιωάννης Καποδίστριας. Ο άνθρωπος – Ο Eυρωπαίος διπλωμάτης, 1800-1828» ( εκδόσεις Πατάκη, Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 1978) η ιστορικός Ελένη Ε. Κούκκου συγκεντρώνοντας ανέκδοτα έγγραφα, επιστολές και άγνωστες πληροφορίες για την δραστηριότητα που ανέπτυξε ο κυβερνήτης αμέσως μετά την εκλογή του από την Γ΄ Εθνική Συνέλευση των Ελλήνων. Μία ελκυστική προσέγγιση στον άνθρωπο και το έργο του με την συγγραφέα να αφήνει τον ίδιο να μιλήσει μέσα από κείμενά του, άλλα από τα οποία έχουν εκδοθεί και άλλα ερχόμενα για πρώτη φορά στο φως μέσα από μακρές έρευνες στο Καποδιστριακό αρχείο της Κέρκυρας, της Τεργέστης, της Πάντοβας, των Αθηνών και αλλού.
Ο άνθρωπος όμως αποκαλύπτεται και μέσα από τα συναισθήματά του. Όπως από τις επιστολές του προς τη Ρωξάνδρα Στούρτζα, τη μοναδική γυναίκα που αγάπησε. Και σ΄αυτές αναφέρεται επίσης, η Ελένη Ε. Κούκκου στο βιβλίο «Ιωάννης Α. Καποδίστριας, Ρωξάνδρα Σ. Στούρτζα: Μια ανεκπλήρωτη αγάπη» (εκδόσεις Πατάκη, 2000).
«Δεσποσύνη! Η χαριτόβρυτος επιστολή σας της 10ης τρέχοντος με ευρίσκει κατά την στιγμήν της αναχωρήσεώς μου για το Γενικόν Αρχηγείον του Αυτοκράτορος. Επειδή δεν ευκαιρώ, δεν ημπορώ να σας απαντήσω διά μακρών, όπως το επιθυμεί η καρδιά μου. Η ελπίδα, όμως, να σας ξαναϊδώ αποτελεί την μοναδική ευτυχία του ταξιδίου μου…», γράφει ο Καποδίστριας στην πρώτη του επιστολή προς την Στούρτζα από την Ζυρίχη στις 4/16 Φεβρουαρίου 1914.
Και πιο κάτω: «Ω, Ρωξάνδρα! Δεν ημπορώ να λησμονήσω την χώρα που με γέννησε, τους γονείς μου, τους τάφους των προγόνων μου. Αυτά αποτελούν τους τίτλους της ευνοίας σας προς εμένα. Ο Αυτοκράτωρ, προς τον οποίον εμίλησα για την Πατρίδα μου, συγκινήθηκε και μου έδωσε την άδεια να φροντίσω για τα συμφέροντα της Πατρίδος μας στην κατάλληλη στιγμή. Η στιγμή αυτή φαίνεται ότι ήλθε. Επέδωκα σχετικά υπομνήματα.
Πρέπει όμως να υπάγω ο ίδιος για να διαπιστώσω τι ημπορούμε να ελπίζουμε… Η καλύτερη ημέρα της ζωής μου θα είναι εκείνη, κατά την οποία θα ημπορέσω να σας εκφράσω όλα εκείνα που αισθάνομαι και σκέπτομαι για σας. Τότε θα με δικαιώσετε πληρέστατα και θα με αξιώσετε, για πολλούς λόγους, της πλήρους συμπαθείας σας. Έχω, Δεσποσύνη, πολλά, παράδοξα και σοβαρά να σας είπω. Αλλά καιρός παντί πράγματι… Και ο καιρός αυτός δεν έφθασε ακόμη… Δικός σας»…
Όλα αυτά βέβαια, θα αλλάξουν ένα πρωινό στο Ναύπλιο και όπως σημειώνει η συγγραφέας ακολουθεί « θρήνος-μονόλογος αρχαίας τραγωδίας που φθάνει σε κορύφωση οδύνης και πόνου, που συγκλονίζει. Είναι ο θρήνος της χαμένης για πάντα και ανεκπλήρωτης αγάπης και για τους δύο τους. Είναι ο συγκλονιστικός μονόλογος και θρήνος της Ρωξάνδρας Στούρτζα. Της Ελληνίδας που άξιζε να την αγαπήσει με μοναδικό τρόπο, ως το θάνατό του, ο Ιωάννης Καποδίστριας».
Η διοίκηση, το ναυτικό, τα αρχαία
Η εκπαίδευση στην περίοδο διακυβέρνησης του Καποδίστρια, όπως και η οργάνωση του Ναυτικού αναλύονται εξάλλου, σε δύο εκδόσεις του Συλλόγου προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων. Στο πρώτο με τίτλο «Η εκπαίδευση κατά την Καποδιστριακή περίοδο. Διοικητική οργάνωση και εκπαιδευτική λειτουργία» (1999) ο ιστορικός Χάρης Μπαμπούνης επικεντρώνεται στην οργάνωση της διοίκησης, της εκπαίδευσης και στην εκπαιδευτική λειτουργία από το 1828-1832.
Ενώ στο «Ελληνικό ναυτικό κατά την καποδιστριακή περίοδο. Τα χρόνια της προσαρμογής» (1994), ο συγγραφέας, ταξίαρχος Κώστας Βάρφης επιχείρησε να σκιαγραφήσει τις προσπάθειες που κατέβαλε ο Ιωάννης Καποδίστριας για να οργανώσει το Ναυτικό της Ελληνικής Επανάστασης σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα της εποχής και να το εντάξει στο πλαίσιο λειτουργίας του υπό σύσταση τότε κράτους.
«Το 1829, ένα χρόνο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο Καποδίστριας διορίζει τον Ανδρέα Μουστοξύδη διευθυντή ενός ανύπαρκτου Εθνικού Μουσείου με σκόρπιες αρχαιότητες που φιλοξενούνταν στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας», σημειώνει όμως ο ακαδημαϊκός Βασίλειος Χ. Πετράκος στα «Τα πρώτα χρόνια της Ελληνικής Αρχαιολογίας » στο Περιοδικό Αρχαιολογία. Γιατί ο Ιωάννης Καποδίστριας μερίμνησε άμεσα και για την πολιτιστική κληρονομιά των Ελλήνων, διασπαρμένη και λεηλατημένη από χρόνια.
«Ο Μουστοξύδης ήταν φίλος του Καποδίστρια, ιστορικός και αρχαιολόγος, με φήμη σ᾿ ολόκληρη την Ευρώπη», γράφει ο διαπρεπής αρχαιολόγος. «Ποίου όμως Εθνικού Μουσείου ανελάμβανε την διεύθυνση; Δεν υπήρχε μουσείο αλλά αρκετά αρχαία μάρμαρα σωριασμένα στις στοές του Ορφανοτροφείου της Αίγινας και άλλα, αγγεία, νομίσματα και αντικείμενα μικροτεχνίας, που φιλοξενούνταν στη βιβλιοθήκη… Βλέποντας τα πράγματα από απόσταση καταλαβαίνουμε πώς και αυτό που έκαμε τότε ο Καποδίστριας ήταν περισσότερο από ό,τι μπορούσε…».
Διαβάστε επίσης:
Ένας Ρούμπενς εις διπλούν – Η κρυμμένη γυναίκα σε έργο που μόλις ανακαλύφθηκε
«Η Αλίκη στη χώρα των ψαριών»: Μία μαγική παράσταση στο Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού
ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ
