Ό,τι και να πει κανείς σήμερα για τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή θα είναι είτε τετριμμένο –η αύξηση στην τιμή του πετρελαίου, η πτώση στα χρηματιστήρια, η δυσκολία αλλαγής ενός καθεστώτος χωρίς στρατιωτική επέμβαση στο έδαφος – είτε εικασία: πόσο θα διαρκέσει, τι απώλειες θα υπάρξουν, ποιες θα είναι οι γεωπολιτικές συνέπειες. Όπως και στη χθεσινή στήλη, λοιπόν, ας μείνουμε  σε όσα φαίνονται σταθερά –με επίγνωση ότι ακόμη και αυτά μπορεί να ανατραπούν.

Ο μεγάλος χαμένος σε αυτή την ιστορία είναι η Ευρώπη. Δεν ρωτήθηκε, δεν ενημερώθηκε καν. Δεν είχε τίποτα να προσφέρει πριν από την έκρηξη του πολέμου. Δεν έχει τίποτα να προσφέρει και τώρα. Οι ανακοινώσεις της αντανακλούν τη θέση της ως απλού παρατηρητή, χωρίς λόγο και ρόλο. Η ήπειρος που κάποτε καθόριζε την παγκόσμια τάξη σήμερα στέκεται εκτός αίθουσας, ακούγοντας τις αποφάσεις από τον διάδρομο. Ποτέ άλλοτε δεν ήταν η Ευρώπη τόσο αποκομμένη από τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Ποτέ άλλοτε δεν ήταν τόσο μακριά από το τραπέζι όπου παίζεται το γεωπολιτικό παιχνίδι.

Χαμένο είναι το Ιράν – για την ακρίβεια, ο λαός της χώρας – όποια κι αν είναι η έκβαση. Αν οι μουλάδες επιβιώσουν, θα εγκαθιδρύσουν ένα ακόμη πιο σκληρό, απολυταρχικό θεοκρατικό καθεστώς. Αν πέσουν, η αναταραχή θα είναι μεγάλη μέχρι να υπάρξει διάδοχη κατάσταση – ας μην παραβλέπεται ότι, σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου το 20%–25% των πολιτών στηρίζουν με θρησκευτική μανία το καθεστώς.

Η Τουρκία δείχνει εγκλωβισμένη. Φοβάται την εισροή μεταναστών, δυσκολεύεται να ισορροπήσει στον ρόλο της μεταξύ Μέσης Ανατολής και Δύσης, βλέπει να διαταράσσεται η σχέση της με τους σουνίτες (τους οποίους υποστηρίζει) έναντι των σιϊτών (του Ιράν). Η προσωπική σχέση του Ερντογάν με τον Τραμπ δεν φαίνεται να της προσφέρει πλεονεκτήματα, ενώ οι ανακοινώσεις της για τον πόλεμο δεν κέρδισαν τις εντυπώσεις των αραβικών κρατών του Κόλπου.

Ενισχυμένο, προς το παρόν, το Ισραήλ. Η αποδυνάμωση του «άξονα του κακού», με το ξεδόντιασμα του Ιράν και τις εξελίξεις που θα ακολουθήσουν για τη Χεζμπολά και τη Χαμάς, μπορεί να του προσφέρει σημαντική ανάπαυλα για την αναγκαία οικονομική αναδόμηση και την επιθυμητή αύξηση της γεωπολιτικής του επιρροής. Μπορεί ακόμη να οδηγήσει σε μια μορφή διευθέτησης των σχέσεων με τους Άραβες. Δεν θα λύσει, όμως, το Παλαιστινιακό αγκάθι, που θα εξακολουθήσει να είναι σφηνωμένο στο σώμα του και να αιμορραγεί. Και ό,τι μετατίθεται στη Μέση Ανατολή, συνήθως επιστρέφει πιο βίαια.

Σιωπηλά κερδισμένη φαίνεται να είναι η Κίνα. Μετά τη Βενεζουέλα χάνει και τα πετρέλαια του Ιράν, αλλά έτσι κι αλλιώς παίζει mahjong – ούτε καν σκάκι– δεν βιάζεται, δεν αντιδρά, δεν εκτίθεται. Κινείται με αναφορά σε άλλο χρονικό ορίζοντα και η φύση του πολιτικού της καθεστώτος διασφαλίζει ότι οι όποιες αρνητικές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις θα ελεγχθούν και θα απορροφηθούν. Ο Τραμπ της προσέφερε, πάντως, το ηθικό πλεονέκτημα να μπορεί να δικαιολογήσει ευκολότερα μια επέμβαση στην Ταϊβάν, χωρίς να φοβάται ουσιαστική αντίδραση από τις ΗΠΑ.

Χαμένη η Ρωσία, που νομίζει ότι κερδίζει στην Ουκρανία—ενώ στρατηγικά μικραίνει.  Εκεί αποδεικνύεται ότι ο κανόνας του boots on the ground (άρβυλα στο έδαφος) δεν ισχύει πάντα. Ουσιαστικά, η Ρωσία έχει βγάλει τον εαυτό της από το παιχνίδι: η οικονομική και πολιτική της απομόνωση έχει αναδείξει τη μείωση του γεωπολιτικού της αποτυπώματος, στο πλαίσιο του ανταγωνισμού ΗΠΑ–Κίνας.

Οι ΗΠΑ εμφανίζονται ως ο μεγάλος κερδισμένος. ‘Όμως, les apparences trompent («οι εμφανίσεις απατούν»), όπως λένε οι Γάλλοι. Κερδίζει ή χάνει, τώρα ή σε βάθος χρόνου, ο μοναδικός παγκόσμιος χωροφύλακας; Πολλά θα εξαρτηθούν από τις εσωτερικές εξελίξεις στις ΗΠΑ, που προς το παρόν είναι απρόβλεπτες σε όλα τα επίπεδα: κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, θεσμικό. Η χώρα που ηγείται της τεχνητής νοημοσύνης διέρχεται μεταβατική περίοδο και ουδείς μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα την εξέλιξή της.

Ένα πράγμα, πάντως, είναι σίγουρο: ο Τραμπ άλλαξε το δόγμα πολέμου της Αμερικής – όπως παρατηρεί και ο Richard Fontaine. Μετά το Βιετνάμ, είχε επικρατήσει το δόγμα Powell, που ήθελε τον πόλεμο ως έσχατο μέσο, με χρήση υπέρτερης ισχύος, ξεκάθαρους στόχους, στρατηγική εξόδου και λαϊκή στήριξη. Με τον πόλεμο στο Ιράκ, ο Bush επέφερε ρήγμα στο δόγμα. Ο Τραμπ το εγκατέλειψε: επεμβαίνει ευκαιριακά (οπότε χωρίς ανάγκη έγκρισης του Κογκρέσου), αποφεύγει τα boots on the ground (ώστε να μην επιστρέφουν φέρετρα Αμερικανών στρατιωτών), και δεν προκαθορίζει σαφείς στόχους – άρα ούτε και στρατηγική εξόδου. Αυτό του δίνει τη δυνατότητα απεμπλοκής όποτε το επιλέξει, διακηρύσσοντας ταυτόχρονα ότι νίκησε.

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή μπορεί να τελειώσει σύντομα ή θα παραταθεί, με επιτυχία ή με αποτυχία. Ό,τι κι αν συμβεί, όμως, οι επιπτώσεις του θα αντιλαλούν σε βάθος χρόνου. Είναι ακόμη ένα ισχυρό πλήγμα στο μεταπολεμικό σύστημα διεθνούς διακυβέρνησης. Αυτό που ήδη φαίνεται είναι σαφές:  οι κανόνες που γνωρίζαμε έχουν καταργηθεί. Οι νέοι γράφονται τώρα.

Διαβάστε επίσης 

Το μεταπολεμικό διάλειμμα τελείωσε – Eπιστροφή στην ωμή ισχύ

Η πολιτική γύμνια της αντιπολίτευσης και η σιωπηλή στρατηγική Τσίπρα

Τράπεζες σε καμπή: Μήπως το μοντέλο αμφισβητείται;