Στη δεκαετία του 1980, όταν η Ελλάδα προσπαθούσε να αυξήσει τις εξαγωγές της και σκόνταφτε, μεταξύ άλλων, στη γραφειοκρατία της, βρέθηκα προσκεκλημένος της τότε κυβέρνησης του Χονγκ Κονγκ.

Ήταν ένας από τους οικονομικούς Τίγρεις της Ανατολής και σκέφτηκα να ζητήσω τη νομοθεσία τους για τις εξαγωγές μήπως και κατανοήσω την διαδρομή της επιτυχίας τους.  Περίμενα έναν ογκώδη φάκελο. Μου έδωσαν ένα… δισέλιδο.

Η εικόνα έμεινε στη μνήμη μου. Στην Ελλάδα αναζητούσαμε τρόπους να διευκολύνουμε τις εξαγωγές προσθέτοντας διατάξεις, δικαιολογητικά και εγκρίσεις. Εκείνοι μου έδειχναν πόσο αποτελεσματικοί μπορούσαν να είναι οι πολύ απλοί κανόνες. Εμείς κατασκευάζαμε εμπόδια και στη συνέχεια οργανώναμε υπηρεσίες για να βοηθούν τους πολίτες να τα υπερπηδούν.

Θυμήθηκα το περιστατικό διαβάζοντας για τη ρύθμιση του Κυριάκου Πιερρακάκη σχετικά με τα πανωτόκια. Η ουσία της παρέμβασης βρίσκεται στην απλότητά της: καταργεί εξαιρέσεις που ακύρωναν την προστασία και υποχρεώνει τον πιστωτή να εφαρμόσει τον νόμο, χωρίς να περιμένει να τον κυνηγήσει ο οφειλέτης. Τρεις προηγούμενοι νόμοι, 2789/2000 του Γιάννου Παπαντωνίου, 2912/2001 του Νίκου Χριστοδουλάκη και 3259/2004 του Γιώργου Αλογοσκούφη, είχαν αποτύχει: οι servicers έβρισκαν τρόπους να βγάζουν εκτός ρύθμισης τους δανειολήπτες. Η προστασία υπήρχε στα χαρτιά.

Ανάλογη αντιστροφή της διοικητικής λογικής επιχείρησε ο Κωστής Χατζηδάκης με τις «συντάξεις εμπιστοσύνης»: απονομή με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία και τις δηλώσεις του ασφαλισμένου, με έλεγχο εκ των υστέρων. Ο πολίτης δεν μπορεί να στερείται το εισόδημά του μέχρι να συμφιλιωθούν τα αρχεία του κράτους.

Η πιο εξοργιστική παγίδα ήταν εκείνη του προηγούμενου διακανονισμού. Ο δανειολήπτης υπέγραφε μια συμφωνία, συχνά υπό την απειλή πλειστηριασμού, προσπαθώντας να σώσει την περιουσία του. Στη συνέχεια, η υπογραφή μετατρεπόταν σε όπλο εναντίον του: είχε αναγνωρίσει το χρέος μαζί με τα πανωτόκια και αποκλειόταν από το ευεργέτημα του πλαφόν. Η προσπάθεια να ανταποκριθεί στην υποχρέωσή του γινόταν αιτία να χάσει την προστασία του. Και είχε, επιπλέον, να αντιμετωπίσει καταληκτικές ημερομηνίες,  αιτήσεις και πληθώρα δικαστικών διαδικασιών. Το κράτος αναγνώριζε ένα δικαίωμα και ταυτόχρονα έστηνε έναν αγώνα εμποδίων για την άσκησή του.

Στην ίδια παθογένεια παραινέβει το υπουργείο Δικαιοσύνης επί Γιώργου Φλωρίδη, μεταφέροντας σε δικηγόρους πράξεις όπως η εγγραφή και η εξάλειψη συναινετικών προσημειώσεων υποθήκης. Όταν οι ενδιαφερόμενοι συμφωνούν, γιατί να περιμένουν δικαστή για μια πράξη που μπορεί να διεκπεραιωθεί χωρίς αυτόν;  Έτσι ελευθερώνεται χρόνος και για τις πραγματικές δικαστικές διαφορές.

Η ρύθμιση Πιερρακάκη καταργεί το πρόσχημα της δήθεν αποδοχής. Το ανώτατο όριο του τριπλασίου του αρχικού κεφαλαίου —και του διπλάσιου για τις προβλεπόμενες παλιές αγροτικές οφειλές— εφαρμόζεται αυτοδικαίως. Οι προηγούμενοι διακανονισμοί παύουν να αποτελούν άλλοθι αποκλεισμού. Οι πιστωτές και οι servicers υποχρεούνται να υπολογίσουν από την αρχή τις απαιτήσεις τους, αφαιρώντας τις καταβολές που έχουν ήδη γίνει, διορθώνοντας ταυτόχρονα τα ηλεκτρονικά τους αρχεία. Η υποχρέωση καταλαμβάνει και απαιτήσεις που έχουν φτάσει μέχρι και την αναγκαστική εκτέλεση.

Το τριπλάσιο αποτελεί οροφή, όχι αφετηρία υπολογισμού του χρέους. Μια μικρότερη οφειλή δεν αυξάνεται για να φτάσει το όριο, ενώ παραμένει η δυνατότητα για ακόμη περαιτέρω μείωσή της, μέσω ρύθμισης. Το κρίσιμο είναι ότι ο πιστωτής υποχρεούται πλέον να εφαρμόσει το πλαφόν χωρίς να περιμένει αιτήσεις και δικαστικές ενέργειες του δανειολήπτη.

Αυτή είναι η δύναμη της απλότητας. Σαφής κανόνας, συγκεκριμένος υπόχρεος, καθορισμένη ευθύνη. Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η πρόβλεψη για την ενημέρωση του οφειλέτη: επιτέλους, η καθυστέρηση κοστίζει σ’ εκείνον που την προκαλεί. Αν ο servicer καθυστερήσει πέραν των 45 ημερών να παραδώσει τα προβλεπόμενα πλήρη στοιχεία, αναστέλλεται η τοκοφορία μέχρι να συμμορφωθεί.

Η πολυπλοκότητα ευνοεί τον ισχυρότερο. Ο servicer διαθέτει νομικές υπηρεσίες, πληροφοριακά συστήματα και χρόνο. Ο δανειολήπτης πληρώνει δικηγόρους και λογιστές, χάνει εργάσιμες ώρες και ζει με την απειλή απώλειας της περιουσίας του. Κάθε περιττή διαδικασία αυξάνει αυτήν την ανισορροπία. Η διαχείριση απαιτήσεων, όμως, δεν μπορεί να αποτελεί άδεια ομηρίας ανθρώπων.

Απέναντι στην ίδια εξουσία της πολυνομίας βρίσκεται η κωδικοποίηση της χωροταξικής και πολεοδομικής νομοθεσίας που προώθησαν ο Σταύρος Παπασταύρου και ο Νίκος Ταγαράς: κανόνες ενός αιώνα, διάσπαρτοι σε περισσότερα από 170 νομοθετήματα, συγκεντρώθηκαν σε ενιαίο κείμενο. Η δυνατότητα να γνωρίζει ο πολίτης τι ισχύει αποτελεί την πρώτη άμυνα απέναντι στην αυθαιρεσία εκείνου που αναλαμβάνει να του το ερμηνεύσει.

Ο ΣΥΡΙΖΑ και ειδικά ο Αλέξης Τσίπρας και ο 13-0 έχουν την δική τους συγκεκριμένη ευθύνη. Επί των ημερών τους θεσπίστηκε ο νόμος 4354/2015 για τη διαχείριση και μεταβίβαση μη εξυπηρετούμενων δανείων. Και ο εξωδικαστικός μηχανισμός του 2017 οργανώθηκε με συντονιστές, δικαιολογητικά, κοινοποιήσεις, εμπειρογνώμονες και διαδοχικά διαδικαστικά στάδια. Το κόμμα που επαγγελλόταν την προστασία του αδύναμου, ζητούσε από τον ταλαιπωρημένο πολίτη να αποκτήσει τις οργανωτικές δυνατότητες του ισχυρού για να την διεκδικήσει.

Το πρόβλημα, φυσικά, ξεπερνά τα δάνεια. Η γραφειοκρατία αναπαράγεται καθημερινά και φέρει πλέον ψηφιακή στολή. Ένα ηλεκτρονικό μήνυμα φεύγει από ένα γραφείο, προωθείται στο επόμενο, κοινοποιείται σε πέντε ακόμη. Όλοι μπορούν να αποδείξουν ότι το διαβίβασαν. Κανείς δεν αναλαμβάνει να τελειώσει την υπόθεση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η  ΔΕΗ και η ταλαιπωρία του καταναλωτή που θέλει να αλλάξει τιμολόγιο, να περάσει, ειδικά, από το πράσινο στο μπλε. Τα στοιχεία είναι σαφή. Αν υπάρχει κάποιο πρόβλημα η ΔΕΗ ισχυρίζεται πως εκπρόσωπος της θα επικοινωνήσει άμεσα με τον πελάτη. Το «άμεσα» ενέχει διαφορετικές ερμηνείες.  Θα έπρεπε να αρκούν η κατανοητή ενημέρωση για τους νέους όρους, η συναίνεσή του και η επιβεβαίωση της ενεργοποίησης. Όταν μια τέτοια αλλαγή μετατρέπεται σε υπόθεση που ο πελάτης πρέπει να κυνηγά, ο ψηφιακός εκσυγχρονισμός γίνεται κενό διαφημιστικό σύνθημα. Ο καταναλωτής πληρώνει για ηλεκτρικό ρεύμα. Δεν έχει προσληφθεί για να συντονίζει τις δημόσιες υπηρεσίες.

Το αντίθετο παράδειγμα δίνει η ενιαία πρόσβαση στα ραντεβού του ΕΣΥ, την οποία προώθησε ο Άδωνις Γεωργιάδης μαζί με το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Το 1566, η εφαρμογή MyHealth και η κοινή ηλεκτρονική πλατφόρμα συγκεντρώνουν την εξυπηρέτηση. Ο ασθενής χρειάζεται γιατρό· δεν χρειάζεται να μάθει το οργανόγραμμα του συστήματος Υγείας για να τον αναζητήσει.

Η ψηφιακή γραφειοκρατία είναι αόρατη για τον πολίτη. Δεν ξέρει πού σταμάτησε το αίτημα, ποιος αποφασίζει, ποιος καθυστερεί. Το ηλεκτρονικό ίχνος θα μπορούσε να αποκαλύπτει την ευθύνη. Χωρίς συγκεκριμένο υπεύθυνο και δεσμευτική προθεσμία, καταγράφει απλώς τη μετάθεσή της. Το «πηγαίνετε στο διπλανό γραφείο» έγινε «το αίτημά σας έχει προωθηθεί και παρακαλούμε μην απαντάτε σ’ αυτό το e-mail”.

Μερικές φορές αρκεί να καταργηθεί ένας περιορισμός που επιβίωνε από διοικητική αδράνεια. Ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης επέτρεψε την έκδοση ταυτότητας από οποιαδήποτε αρμόδια αστυνομική υπηρεσία, ανεξαρτήτως κατοικίας. Ο πολίτης απέκτησε επιλογή και η υπηρεσία έχασε έναν λόγο να τον διώχνει ως «αναρμόδια».

Ο Πιερρακάκης έχει δείξει ότι καταλαβαίνει αυτήn την παθογένεια. Στο Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, δημιούργησε μέσα σε δύο χρόνια το ψηφιακό κράτος, που διαδοχικές κυβερνήσεις ξεκινώντας από τον τορπιλισμό της προσπάθειας του αείμνηστου Θανάση Κανελλόπουλου το 1978 (τότε το λέγανε μηχανοργάνωση και μηχανογράφηση)  απέτυχαν να φέρουν.  Στο υπουργείο Οικονομικών, η συγκεκριμένη παρέμβαση απλώς μεταφέρει την υποχρέωση στον πιστωτή και απαλλάσσει τον οφειλέτη από το κυνήγι της εφαρμογής του νόμου.

Την ίδια αρχή υπηρέτησε ο Κωνσταντίνος Κυρανάκης με τον Ψηφιακό Φάκελο Μεταβίβασης Ακινήτου: ηλεκτρονική άντληση στοιχείων από τον συμβολαιογράφο και κατάργηση τεσσάρων δικαιολογητικών στη συγκεκριμένη διαδικασία. Το Δημόσιο διαθέτει τις πληροφορίες και οφείλει να τις αναζητεί το ίδιο. Ο πολίτης δεν είναι ο ταχυδρόμος του.

Η εφαρμογή θα κρίνει το τελικό αποτέλεσμα. Η επανάληψη της ίδιας μεθόδου σε δύο υπουργεία, από τον Κυριάκο Πιερρακάκη όμως, δύσκολα αποδίδεται στην τύχη. Γιατί είναι η ικανότητα να εντοπίζεις το εμπόδιο και να το αφαιρείς.

Σαράντα χρόνια μετά το δισέλιδο του Χονγκ Κονγκ, εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε πολιτικούς που καταλαβαίνουν ότι κάθε περιττή παράγραφος μπορεί να γίνει εξουσία κάποιου πάνω στη ζωή κάποιου άλλου. Στην κυβέρνηση υπάρχουν στελέχη που έχουν δείξει ότι μπορούν να αφαιρούν εμπόδια. Αυτή η ικανότητα πρέπει να γίνει κανόνας και κριτήριο επιλογής. Για την επόμενη κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη, το ερώτημα προς κάθε υποψήφιο υπουργό θα μπορούσε να είναι εξαιρετικά απλό: ποιο πρόβλημα έλυσες και πόση ταλαιπωρία κατάργησες;