Οι εκτιμήσεις για την παγκόσμια τάξη και το μέλλον της, μετά την ανατροπή που έφερε στην τελευταία διετία ο Τραμπ και εδώ και πέντε χρόνια ο Πούτιν, τείνουν σε μεγάλο βαθμό να συμφωνήσουν ως προς τα αίτια, ποικίλουν όμως σχεδόν φυσιολογικά ως προς την πρόβλεψη.

Η στήλη δεν κατέχει καμία γυάλινη σφαίρα για να βλέπει το μέλλον, θέλει όμως να επισημάνει δύο τάσεις η σημασία των οποίων δεν έχει αναδειχθεί στον βαθμό που απαιτεί η επικινδυνότητα τους στο άμεσο μάλιστα μέλλον.

Η μία τάση αφορά την αμφισβήτηση των εκλογικών αποτελεσμάτων. Η άλλη την κούρσα των εξοπλισμών.

Σύμφωνα με το International IDEA, περίπου το 20% των εκλογών παγκοσμίως κατά την περίοδο Μαΐου 2020 – Απριλίου 2024 αντιμετώπισε νομικές αμφισβητήσεις. Ειδικά το 2024 καταγράφηκαν καταγγελίες εκλογικής απάτης, εξαγοράς ψήφων ή οικονομικών παρατυπιών σε τουλάχιστον 17 εθνικές εκλογές και το 2025 σε 13. Οι ΗΠΑ του Τραμπ αποτελούν κορυφαίο παράδειγμα, οι Βενεζουέλα, Πολωνία και Γεωργία εξόφθαλμα, το Ισραήλ του Νετανιάχου εξωπραγματικό.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι καταγγελίες προκύπτουν από σοβαρά προβλήματα της διαδικασίας. Σε άλλες, οι διαφωνίες για το αποτέλεσμα επιτείνονται από προϋπάρχουσα δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς. Τέσσερα είναι τα κρίσιμα συμπεράσματα που προκύπτουν από την ανάλυση.

Πρώτο, η εκλογική αναμέτρηση δεν τελειώνει πάντοτε με την καταμέτρηση.

Δεύτερο, η παραπληροφόρηση δημιουργεί κρίση εμπιστοσύνης ακόμη και χωρίς αποδεδειγμένη εκλογική νοθεία.

Τρίτο, η πολιτικοποίηση των εκλογικών αρχών οδηγεί σ’ έναν δεύτερο κύκλο αμφισβήτησης. Τέταρτο, η αποδοχή της ήττας αποτελεί κρίσιμο πολιτικό κανόνα που δεν εξασφαλίζεται μόνο με τη νομοθεσία.

Το πρόβλημα είναι εμφανές και αφορά άμεσα την δημοκρατία. Συγκεκριμένα, η σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία αντιμετωπίζει όχι μόνο το πρόβλημα της διασφάλισης έντιμων εκλογών, αλλά και το πρόβλημα της διασφάλισης της αποδοχής του εκλογικού αποτελέσματος.

Το θέμα της εντιμότητας αφορά τους κανόνες, τη διαφάνεια, την ανεξαρτησία των εκλογικών αρχών και τον δικαστικό έλεγχο. Οι αλλαγές στις εκλογικές περιφέρειες που ξεκίνησαν οι Ρεπουμπλικάνοι και με την δικαιολογία της άμυνας ακολούθησαν οι Δημοκρατικοί, υπονόμευσαν την εντιμότητα των εκλογών στην μεγαλύτερη δημοκρατία του κόσμου.

Στο θέμα της αποδοχής του αποτελέσματος και πάλι οι ΗΠΑ έχουν την εξαιρετικά επικίνδυνη πρωτιά, με τον Νετανιάχου να ακολουθεί από κοντά. Το θέμα αφορά την ίδια τη δημοκρατική κουλτούρα: την αναγνώριση ότι η εκλογική ήττα δεν συνεπάγεται απώλεια πολιτικής νομιμοποίησης και ότι η εναλλαγή στην εξουσία αποτελεί θεμελιώδη κανόνα του συστήματος.

Τίθεται έτσι το ερώτημα: μήπως η αποδοχή της εκλογικής ήττας, που αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις άγραφες αρχές της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, παύει σταδιακά να θεωρείται αυτονόητη; Ερώτημα απόλυτα κρίσιμο ακριβώς επειδή διατυπώνεται σε περιβάλλον αυξανόμενης πολιτικής πόλωσης, παραπληροφόρησης, αμφισβήτησης των εκλογικών αρχών και δυσπιστίας απέναντι στους θεσμούς.

Το θέμα της κούρσας των εξοπλισμών είναι επίσης κρίσιμο –στις 25 Σεπτεμβρίου 1961, μιλώντας στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, ο Τζον Φ. Κένεντι επισήμανε ότι «Σε μια κλιμακούμενη κούρσα εξοπλισμών, η ασφάλεια ενός έθνους μπορεί να μειώνεται ακόμη κι όταν αυξάνονται τα όπλα του» και συνέχισε λέγοντας πως «Τα όπλα του πολέμου πρέπει να καταργηθούν προτού καταργήσουν εμάς.» Σε αντίθεση η περίφημή φράση του Βεγέτιου (Flavius Vegetius Renatus: Si vis pacem, para bellum) «Αν θέλεις ειρήνη, προετοιμάσου για πόλεμο» φαίνεται να είναι αυτή που καθορίζει την σημερινή κούρσα των εξοπλισμών. Η αλήθεια ‘ίσως να βρίσκεται στην φράση του Τσέχωφ «Αν στην πρώτη πράξη ενός έργου κρέμεται ένα όπλο στον τοίχο,στη δεύτερη ή στην τρίτη πρέπει να εκπυρσοκροτήσει.»

Σύμφωνα με στοιχεία του SIPRI (Trends in World Military Expenditure) το 2025 οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες έφτασαν τα 2,9 τρις. εκατ. παρουσιάζοντας μία πραγματική αύξηση της τάξης του 40% στην δεκαετία 2016-2025, με το παγκόσμιο οικονομικό βάρος να ισοδυναμεί με το 2,5% του παγκόσμιου ΑΕΠ.

Το ακόμη πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, εξαιρώντας τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι στρατιωτικές δαπάνες του υπόλοιπου κόσμου αυξήθηκαν κατά 9,2% το 2025. Η άνοδος είναι επομένως πολύ ευρύτερη από τις επιλογές της Ουάσιγκτον.

Η άνοδος είναι γεωγραφικά ευρύτατη. Στην Ευρώπη, το 2025, η αύξηση ήταν 14% στα 865 δισ. δολάρια. Στην Ασία 8% στα 680 δισ. δολάρια. Στην Μέση Ανατολή το βάρος στο ΑΕΠ φτάνει το 4%, Ειδικά η Ε.Ε. παράλληλα προωθεί το Readiness 2030, με δυνατότητα κινητοποίησης έως 800 δισ. ευρώ, συμπεριλαμβανομένων 150 δισ. ευρώ σε δάνεια SAFE. Έχουμε, δηλαδή, πολλαπλές και αλληλοσυνδεόμενες κούρσες εξοπλισμών.

Η εικόνα δεν παραπέμπει στον στρατιωτικό ανταγωνισμό του Ψυχρού Πολέμου αλλά στην περίοδο του Μεσοπολέμου. Πλήρης αντιστοιχία δεν υπάρχει, βέβαια, αλλά ομοιότητα υπάρχει. Τότε, η άνοδος του Χίτλερ το 1933, η ιαπωνική επέκταση στην Ασία και η ιταλική εισβολή στην Αιθιοπία το 1935 συνοδεύτηκαν από μια επιταχυνόμενη στρατιωτική κινητοποίηση.

Στον Μεσοπόλεμο είχαμε ταχεία αύξηση σε στρατιωτικές δαπάνες, υποβάθμιση παγκόσμιων θεσμών (Κοινωνία των εθνών) περιφερειακούς πολέμους (Αιθιοπία, Ισπανία, Μαντζουρία, Κίνα). μαζική αύξηση της παραγωγής στρατιωτικού εξοπλισμού και περιορισμένη οικονομική αλληλεξάρτηση.

Σήμερα έχουν συνεχή επί δεκαετία αύξηση στρατιωτικών δαπανών σε πολλές περιοχές, ουσιαστική κατάρρευση της παγκόσμιας τάξης και υπολειτουργίας των θεσμών της. Περιφερειακές συγκρούσεις στην Ουκρανία, στη Μέση Ανατολή και αλλού, ραγδαία εξέλιξη νέων τεχνολογιών πολέμου και σταδιακή άνοδο του οικονομικού εθνικισμού.

Μπορεί άνετα να λεχθεί λοιπόν, πως η παγκόσμια κοινότητα αντιμετωπίζει για μία φορά ακόμη το περίφημο δίλημμα ασφαλείας – security dilemma. Με απλά λόγια, όταν ένα κράτος αυξάνει τους εξοπλισμούς του επειδή αισθάνεται απειλούμενο, ο αντίπαλός του ερμηνεύει την αύξηση ως πιθανή προετοιμασία επίθεσης και απαντά με δικούς του εξοπλισμούς. Έτσι, ακόμη και όταν οι αρχικές προθέσεις είναι αμυντικές, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η αύξηση της ανασφάλειας όλων.

Αυτός ακριβώς ο μηχανισμός «παίζει» σήμερα: Ρωσία με ΝΑΤΟ, ΗΠΑ με Κίνα, Ιράν με Ισραήλ, Κίνα με Ινδία, Ινδία με Πακιστάν – για να αναφέρουμε τα πιο σημαντικά.

Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι πως η αύξηση των στρατιωτικών δαπανών συνεπάγεται μία εμφανή μετατόπιση από την οικονομία της ειρήνης σε μια οικονομία διαρκούς στρατιωτικής προετοιμασίας. Η δημιουργία παραγωγικής ικανότητα για εξοπλιστικά (από πυρομαχικά και πυραύλους μέχρι drones και δορυφόρους) δημιουργεί μακροχρόνιες πολιτικές, επιχειρηματικές και ευρύτερα οικονομικές δεσμεύσεις. Ο πόλεμος μπορεί να μην είναι αναπόφευκτος αλλά η προετοιμασία για πόλεμο αποκτά αυξανόμενη θέση στον σχεδιασμό των κρατών.

Τα δύο θέματα δεν είναι άσχετα μεταξύ τους. Στο εσωτερικό των κρατών αμφισβητούνται οι κανόνες που διασφαλίζουν την ειρηνική εναλλαγή της εξουσίας. Στο διεθνές σύστημα καταρρέουν σταδιακά οι κανόνες που συγκρατούν τους ανταγωνισμούς και αποτρέπουν τη μετατροπή τους σε πολεμικές συγκρούσεις.

Και στις δύο περιπτώσεις, η ισχύς υποκαθιστά ολοένα περισσότερο τους θεσμούς και η επιβολή εκτοπίζει τη συναίνεση. Αυτή είναι ίσως η βαθύτερη και πιο επικίνδυνη ομοιότητα με τον Μεσοπόλεμο.

Τότε, η κατάρρευση των κανόνων προηγήθηκε της γενικευμένης σύγκρουσης. Σήμερα, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η ιστορία επαναλαμβάνεται, αλλά αν έχουμε διδαχθεί αρκετά από αυτήν ώστε να αποτρέψουμε την επανάληψή της.

Διαβάστε επίσης:

Ισραήλ: Ο Άιζενκοτ έλαβε και επίσημα την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης

Τραμπ πόλεμοι και αγορές: Η μεγάλη ανατροπή αρχίζει

Η χρηματιστηριακή κατάρρευση είναι μόνο η αρχή