Η στρατιωτική κλιμάκωση που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου 2026 μεταξύ ΗΠΑ–Ισραήλ και Ιράν έχει ήδη προκαλέσει σοβαρούς κραδασμούς στη διεθνή ναυτιλία και στην αγορά ενέργειας. Τα στενά του Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου, έχει ουσιαστικά παραλύσει, καθώς οι απειλές του Ιράν προς τα διερχόμενα πλοία και οι επιθέσεις με drones και πυραύλους έχουν οδηγήσει πολλές εταιρείες να αναστείλουν τις προγραμματισμένες διαδρομές τους από εκεί, με εκατοντάδες πλοία να παραμένουν αγκυροβολημένα εκτός της θαλάσσιας οδού, από όπου έχει σχεδόν μηδενιστεί η διέλευση.

Από νομικής σκοπιάς, πάντως, τα στενά δεν έχουν κλείσει de jure, καθώς αυτό θα αποτελούσε ακραία παραβίαση του διεθνούς δικαίου από πλευράς Ιράν, όμως έχουν κλείσει de facto για αόριστο χρονικό διάστημα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το εμπόριο παγκοσμίως.

1

Η εικόνα που σκιαγραφούν διεθνολόγοι αλλά και οι ίδιες οι ναυτιλιακές, πάντως, είναι αρκετά ζοφερή, αν και αυτό που συμβαίνει αυτές τις ημέρες είναι απλώς η κορωνίδα και όχι κάτι πρωτοφανές στη σημαντικότερη ίσως θαλάσσια αρτηρία του κόσμου.

Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: το στενό δεν έχει κλείσει νομικά, αλλά έχει κλείσει de

Μπορεί το Ιράν να κλείσει τελείως τα Στενά του Ορμούζ; Τι προβλέπει το διεθνές δίκαιο

Το βασικό νομικό πλαίσιο που διέπει τα διεθνή στενά είναι η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS). Η σύμβαση καθιερώνει το καθεστώς της διέλευσης διαμετακόμισης (transit passage) για στενά που χρησιμοποιούνται για διεθνή ναυσιπλοΐα. Με λίγα λόγια, όλα τα πλοία, είτε εμπορικά είτε στρατιωτικά, έχουν δικαίωμα συνεχούς και ταχείας διέλευσης, χωρίς να μπορεί το παράκτιο κράτος να την αναστείλει.

Στην περίπτωση των στενών του Ορμούζ, το καθεστώς αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Το στενό συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Ινδικό Ωκεανό, αποτελώντας κόμβο διέλευσης τεράστιων ποσοτήτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Θεωρητικά, λοιπόν, η παρεμπόδιση της διέλευσης θα συνιστούσε σοβαρή παραβίαση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας.

Ωστόσο, υπάρχει μια κρίσιμη νομική ιδιαιτερότητα. Το Ιράν, αν και έχει υπογράψει τη συνθήκη UNCLOS, δεν την έχει επικυρώσει. Έτσι, η Τεχεράνη υποστηρίζει ότι στα στενά ισχύει το καθεστώς της αβλαβούς διέλευσης, το οποίο επιτρέπει μεγαλύτερο έλεγχο από το παράκτιο κράτος, ενώ ειδικά σε περιόδους πολέμου ή σοβαρής απειλής ασφάλειας, το κράτος μπορεί να επικαλεστεί λόγους εθνικής ασφάλειας για να περιορίσει τη ναυσιπλοΐα.

Ακόμη και έτσι, όμως, η πλήρης παρεμπόδιση της διεθνούς ναυσιπλοΐας σε ένα τόσο κρίσιμο στενό θεωρείται από τη συντριπτική πλειονότητα των διεθνολόγων εξαιρετικά προβληματική από πλευράς διεθνούς δικαίου. Αυτό εξηγεί γιατί οι απειλές για κλείσιμο των στενών του Ορμούζ έχουν ιστορικά περισσότερο χαρακτήρα πίεσης παρά πραγματικής νομικής αξίωσης.

Και αυτό εξηγεί γιατί το Ιράν, ακόμη και τώρα, δεν έχει ανακοινώσει κάποια επίσημη αναστολή της διέλευσης στο Ορμούζ, παραμένοντας σε επίπεδο απειλών και ενεργειών εκφοβισμού, οι οποίες ωστόσο σημαίνουν εν τοις πράγμασι κλείσιμο και πετυχαίνουν τον στόχο της παράλυσης της διεθνούς ναυσιπλοΐας.

Κατασχέσεις πλοίων και αντίμετρα για τις δυτικές κυρώσεις: Η γκρίζα ζώνη του δικαίου εδώ και χρόνια

Η ένταση στο Ορμούζ, πάντως, δεν είναι νέο φαινόμενο. Τα τελευταία χρόνια, η περιοχή λειτουργεί σχεδόν ως μόνιμη ζώνη υψηλού κινδύνου για τη ναυτιλία. Σε αρκετές περιπτώσεις, το Ιράν έχει προχωρήσει σε κατασχέσεις δεξαμενόπλοιων ή επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων, επικαλούμενο ως αιτία τις δυτικές κυρώσεις και τις κατασχέσεις ιρανικού πετρελαίου από αμερικανικές ή ευρωπαϊκές αρχές.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η κρίση του 2022, όταν ελληνικές αρχές, κατόπιν αμερικανικού αιτήματος, προχώρησαν στην κατάσχεση φορτίου ιρανικού πετρελαίου από το δεξαμενόπλοιο Lana. Λίγες εβδομάδες αργότερα, οι Φρουροί της Επανάστασης κατέλαβαν στον Περσικό Κόλπο δύο ελληνόκτητα δεξαμενόπλοια, τα Delta Poseidon και Prudent Warrior, κρατώντας τα επί μήνες μαζί με τα πληρώματά τους.

Από νομικής πλευράς, τέτοιες ενέργειες επιχειρείται να δικαιολογηθούν ως αντίμετρα (countermeasures) στο διεθνές δίκαιο. Ωστόσο, τα αντίμετρα επιτρέπονται μόνο υπό πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις:

  1. πρέπει να αποτελούν απάντηση σε προηγούμενη παράνομη πράξη άλλου κράτους
  2. να είναι προσωρινά
  3. να τηρούν την αρχή της αναλογικότητας.

Στην πράξη, όμως, η κατάσχεση εμπορικών πλοίων τρίτων χωρών ή η επίθεση σε δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν εμπορικό φορτίο δύσκολα πληροί αυτές τις προϋποθέσεις, καθώς τα αντίμετρα επιτρέπονται μόνο έναντι του κράτους που έχει διαπράξει την αρχική παράνομη πράξη και όχι εις βάρος τρίτων. Ωστόσο, στην περίπτωση των δεξαμενόπλοιων στον Περσικό Κόλπο, οι στόχοι είναι συχνά πλοία που ανήκουν σε ιδιωτικές εταιρείες ή φέρουν σημαία διαφορετικού κράτους από εκείνο που επέβαλε τις κυρώσεις. Επιπλέον, η κατάσχεση ενός πλοίου ή η επίθεση σε εμπορικό φορτίο θεωρείται μέτρο ιδιαίτερα σοβαρό, το οποίο δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί αναλογική απάντηση σε οικονομικές κυρώσεις. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί διεθνολόγοι υποστηρίζουν ότι τέτοιες ενέργειες δεν εντάσσονται στο πλαίσιο νόμιμων αντιμέτρων, αλλά αποτελούν μορφή πίεσης ή εξαναγκασμού στη διεθνή ναυσιπλοΐα, ιδίως όταν λαμβάνουν χώρα σε διεθνή στενά όπως το Ορμούζ.

Πώς αντιδρά η αγορά: Εκτίναξη ασφαλίστρων και τα ναυτεργατικά συμβόλαια

Στελέχη και νομικοί σύμβουλοι της ναυτιλιακής αγοράς περιγράφουν την κατάσταση στον Περσικό Κόλπο ως μια «διαρκή ζώνη αβεβαιότητας». Όπως επισημαίνουν δικηγόροι που συνεργάζονται με ναυτιλιακές εταιρείες, το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο ο κίνδυνος επιθέσεων, αλλά και το γεγονός ότι οι διαφορές σπάνια οδηγούνται σε διεθνή φόρα επίλυσης διαφορών.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, το Ιράν δεν αποδέχεται να παραπεμφθούν περιστατικά βύθισης ή κατάσχεσης πλοίων σε διεθνή διαιτησία ή σε διεθνή δικαστήρια. Αυτό σημαίνει ότι οι ναυτιλιακές εταιρείες έχουν περιορισμένες δυνατότητες να διεκδικήσουν αποζημιώσεις, ακόμη και όταν υφίστανται σημαντικές ζημιές, αναμένοντας λύση από τη διπλωματική οδό, της οποίας τα αποτελέσματα βεβαίως είναι πενιχρά.

Την ίδια στιγμή, η ένταση έχει αρχίσει να επηρεάζει και την καθημερινή λειτουργία των πληρωμάτων. Παράγοντες της αγοράς αναφέρουν ότι σε αρκετές περιπτώσεις ναυτικοί έχουν εκφράσει επιφυλάξεις για ταξίδια στην περιοχή, καθώς πολλά ναυτεργατικά συμβόλαια προβλέπουν ρητά τη δυνατότητα άρνησης υπηρεσίας σε ζώνες ενεργού πολεμικού κινδύνου.

Η κατάσταση επιβαρύνεται περαιτέρω από το ασφαλιστικό σκέλος. Με την κλιμάκωση του πολέμου, τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου για τη διέλευση από τον Περσικό Κόλπο έχουν αυξηθεί δραματικά, σε ορισμένες περιπτώσεις πάνω από 1000%. Ταυτόχρονα, ορισμένες ασφαλιστικές εταιρείες έχουν αποσύρει πλήρως την κάλυψη από την περιοχή, χαρακτηρίζοντάς την ζώνη υψηλού πολεμικού κινδύνου.

Αν και αρκετοί πλοιοκτήτες εκμεταλλεύονται τέτοιου είδους καταστάσεις, για να επιχειρήσουν μεταφορές εξαιρετικά υψηλού ρίσκου με πολλαπλάσιους του κανονικού ναύλους, αυτό δεν είναι πάντα εφικτό. Χωρίς ασφαλιστική κάλυψη πολλά πλοία δεν μπορούν καν να αποπλεύσουν, καθώς οι τράπεζες που τα χρηματοδοτούν, αλλά και οι ίδιοι οι ναυλωτές απαιτούν πλήρη κάλυψη κινδύνου πριν από οποιοδήποτε ταξίδι.

Η εξέλιξη αυτή οδήγησε την κυβέρνηση των ΗΠΑ να ανακοινώσει ένα έκτακτο πρόγραμμα επανασφάλισης ύψους έως 20 δισ. δολαρίων για τη ναυτιλία στον Κόλπο, σε μια προσπάθεια να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη της αγοράς και να συνεχιστεί η ροή ενέργειας. Παράλληλα εξετάζεται ακόμη και η στρατιωτική συνοδεία δεξαμενόπλοιων από το αμερικανικό ναυτικό, εάν η κρίση παραταθεί.

Το συμπέρασμα, λοιπόν, είναι σαφές όσο και απογοητευτικό. Το διεθνές δίκαιο έχει καταλήξει (ή ίσως και να ήταν πάντα, με κάποιες περιόδους φωτεινών εξαιρέσεων) ένα σύνολο κανόνων που δεν μπορούν να ανταποκριθούν στο καθεστώς της πραγματικότητας, αλλά και στην τάση των κρατών να τους καταπατούν κατά το δοκούν…

Διαβάστε επίσης:

Αποκλειστικό: Όλο το παρασκήνιο για την παραίτηση των 13 στον ΕΟΔΥ – Η επιστολή “φωτιά” της 7ης Ιανουαρίου

Καιρίδης στο mononews: Εκνευρισμένη η Τουρκία από την αναβάθμιση της Ελλάδας – Ανησυχώ για την τρομοκρατία
Δημοσκοπήσεις: Άνοδο έως και 3 μονάδες για την κυβέρνηση φέρνει ο πόλεμος – Οι δείκτες που κάνουν το Μαξίμου να χαίρεται