Μπορεί ο εργοδότης να παρακολουθεί τον εργαζόμενο εν ώρα εργασίας; Τι ισχύει για κάμερες, παρακολούθηση συνομιλιών και τηλεργασία

Από τα εταιρικά laptops και το Teams μέχρι τις κάμερες και τα λογισμικά τηλεργασίας, τα όρια ανάμεσα στον νόμιμο έλεγχο και την παραβίαση της ιδιωτικότητας γίνονται ολοένα και πιο θολά.

Πρόκειται για ένα γνώριμο σενάριο για χιλιάδες εργαζόμενους. Το εταιρικό laptop που καταγράφει τα πάντα, το Teams όπου κανείς δεν ξέρει ποιος μπορεί να δει τις συνομιλίες, η κάμερα στο γραφείο ή ένα λογισμικό που μετράει χρόνο δραστηριότητας. Και όσο η τηλεργασία επεκτείνεται τα τελευταία χρόνια, τόσο εντείνεται και ο διάχυτος προβληματισμός των εργαζομένων για το δικαίωμα ελέγχου του εργοδότη και τα όρια επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής.

Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι σε πολλές επιχειρήσεις, ειδικά μετά την πανδημία, εγκαταστάθηκαν συστήματα monitoring για λόγους κυβερνοασφάλειας, προστασίας εταιρικών δεδομένων αλλά και ελέγχου παραγωγικότητας. Ταυτόχρονα, όμως, η τεχνολογία επιτρέπει πλέον εξαιρετικά παρεμβατικές μορφές επιτήρησης από καταγραφή της οθόνης και του πληκτρολογίου μέχρι ανάλυση επικοινωνιών και συνεχή βιντεοεπιτήρηση.

Το νομικό πλαίσιο στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν απαγορεύει συνολικά την παρακολούθηση εργαζομένων. Τη θέτει, όμως, υπό αυστηρές προϋποθέσεις. Ο GDPR, ο ν. 4624/2019, η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αλλά και οι αποφάσεις της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα επιχειρούν να ισορροπήσουν ανάμεσα σε δύο αντικρουόμενα δικαιώματα: από τη μία την ανάγκη της επιχείρησης να προστατεύσει τη λειτουργία και τα δεδομένα της και από την άλλη το δικαίωμα του εργαζομένου στην ιδιωτικότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Το εταιρικό laptop δεν σημαίνει «λευκή επιταγή» παρακολούθησης

Το γεγονός ότι ένας υπολογιστής ανήκει στην επιχείρηση δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ο εργοδότης μπορεί να παρακολουθεί ανεξέλεγκτα κάθε δραστηριότητα του εργαζομένου. Αντίθετα, ο GDPR θέτει ως βασικές αρχές την αναγκαιότητα, την αναλογικότητα και την ελαχιστοποίηση των δεδομένων.

Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ο εργοδότης μπορεί να εφαρμόζει μέτρα παρακολούθησης μόνο όταν υπάρχει νόμιμος και σαφής σκοπός. Για παράδειγμα, θεωρείται συνήθως θεμιτή η εγκατάσταση λογισμικών κυβερνοασφάλειας, antivirus, συστημάτων καταγραφής πρόσβασης ή εργαλείων που προστατεύουν από διαρροή εταιρικών δεδομένων. Η νομική βάση εδώ είναι συνήθως το έννομο συμφέρον του εργοδότη, όπως προβλέπεται στο άρθρο 6 του GDPR.

Η λογική είναι ότι μια επιχείρηση έχει υποχρέωση να προστατεύει τα πληροφοριακά της συστήματα, τα εμπορικά μυστικά, τα προσωπικά δεδομένα πελατών και τη συνολική ασφάλεια του δικτύου της. Ειδικά σε κλάδους όπως οι τράπεζες, οι τηλεπικοινωνίες ή οι εταιρείες τεχνολογίας, η κυβερνοασφάλεια θεωρείται πλέον κρίσιμο ζήτημα εταιρικής συμμόρφωσης.

Αυτό, όμως, απέχει πολύ από τη συνεχή και καθολική επιτήρηση του εργαζομένου. Εδώ ακριβώς αρχίζουν τα νομικά προβλήματα. Προγράμματα που τραβούν διαρκώς screenshots, καταγράφουν κάθε πάτημα πληκτρολογίου μέσω keyloggers ή κάνουν συνεχή καταγραφή οθόνης θεωρούνται εξαιρετικά παρεμβατικά μέτρα. Ο λόγος είναι ότι δεν περιορίζονται σε εταιρικά δεδομένα, αλλά μπορούν να καταγράψουν προσωπικές συνομιλίες, ιδιωτικές αναζητήσεις, ακόμα και ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα.

Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η γενικευμένη και συνεχής παρακολούθηση εργαζομένων αντίκειται στην αρχή της αναλογικότητας. Κάτι που σημαίνει ότι, ακόμη κι αν ο σκοπός του εργοδότη είναι θεμιτός, το μέτρο δεν πρέπει να υπερβαίνει το απολύτως αναγκαίο.

Φυσικά, μεγάλη σημασία έχει το αν ο υπολογιστής είναι εταιρικός ή προσωπικός. Στην περίπτωση εταιρικού εξοπλισμού, ο εργαζόμενος έχει μικρότερη εύλογη προσδοκία ιδιωτικότητας, ειδικά όταν υπάρχει σαφής πολιτική χρήσης. Ωστόσο, ακόμη και τότε δεν εξαφανίζεται πλήρως το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή.

Αντίθετα, όταν πρόκειται για προσωπικό υπολογιστή ή τηλεργασία από το σπίτι, η προστασία γίνεται ακόμη ισχυρότερη, καθώς εμπλέκεται πλέον και ο ιδιωτικός χώρος της κατοικίας.

Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο είναι η ενημέρωση. Ο GDPR απαιτεί ο εργαζόμενος να γνωρίζει με σαφήνεια:

• ποια δεδομένα συλλέγονται
• για ποιο σκοπό
• για πόσο διάστημα
• ποιος έχει πρόσβαση
• και με ποια νομική βάση γίνεται η επεξεργασία.

Χωρίς αυτή τη διαφάνεια, ακόμη και ένα θεωρητικά νόμιμο σύστημα παρακολούθησης μπορεί να θεωρηθεί παράνομο.

Teams, Slack και εταιρικά chats: Είναι ιδιωτικές οι συνομιλίες;

Το ερώτημα απασχολεί πλέον σχεδόν κάθε εργαζόμενο που χρησιμοποιεί πλατφόρμες όπως Microsoft Teams, Slack ή εταιρικά messaging systems. Μπορεί ο εργοδότης να διαβάζει τις συνομιλίες;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απόλυτα αρνητική ή απόλυτα θετική. Από τη μία πλευρά, τα εταιρικά chats αποτελούν εργαλεία εργασίας και ανήκουν στην εταιρική υποδομή, κάτι που σημαίνει ότι ο εργοδότης έχει ορισμένα δικαιώματα ελέγχου, ιδίως για λόγους ασφάλειας, συμμόρφωσης ή διερεύνησης σοβαρών περιστατικών, όπως διαρροή δεδομένων, οικονομική απάτη ή περιστατικά παρενόχλησης.

Από την άλλη πλευρά, τα εταιρικά chats δεν αποτελούν ζώνη μηδενικής ιδιωτικότητας. Το άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προστατεύει την ιδιωτική ζωή και την επικοινωνία ακόμη και στον χώρο εργασίας. Το ίδιο ισχύει και για το άρθρο 9Α του Ελληνικού Συντάγματος και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.

Η σημαντικότερη ευρωπαϊκή απόφαση πάνω στο θέμα είναι η υπόθεση Barbulescu v. Romania. Στην υπόθεση αυτή, εργαζόμενος απολύθηκε επειδή χρησιμοποιούσε εταιρικό λογαριασμό messaging για προσωπικές συνομιλίες. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν είπε ότι η παρακολούθηση απαγορεύεται συνολικά. Έθεσε, όμως, ένα πολύ αυστηρό τεστ νομιμότητας. Σύμφωνα με το Δικαστήριο, πρέπει να εξετάζεται:

• αν ο εργαζόμενος είχε ενημερωθεί εκ των προτέρων για την παρακολούθηση των συνομιλιών
• πόσο εκτεταμένη ήταν η παρακολούθηση
• αν ελέγχθηκε μόνο η ροή επικοινωνίας ή και το περιεχόμενο
• αν υπήρχε σοβαρός λόγος
• και αν υπήρχαν ηπιότερα μέσα ελέγχου.

Με λίγα λόγια, άλλο πράγμα είναι ένας περιορισμένος έλεγχος για συγκεκριμένο περιστατικό ασφαλείας και άλλο μια μόνιμη, αδιάκριτη παρακολούθηση όλων των συνομιλιών των εργαζομένων.

Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο ευαίσθητο στην τηλεργασία. Εκεί, η ψηφιακή επικοινωνία αποτελεί ουσιαστικά τον βασικό χώρο εργασίας, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο υπέρμετρης επιτήρησης. Γι’ αυτό και οι ευρωπαϊκές αρχές προστασίας δεδομένων δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη διαφάνεια και στα απολύτως αναγκαία μέτρα.

Κάμερες στον χώρο εργασίας: Ασφάλεια ή καθεστώς διαρκούς επιτήρησης;

Η χρήση καμερών στους χώρους εργασίας είναι ίσως η πιο ορατή μορφή παρακολούθησης και ταυτόχρονα μία από τις πιο αυστηρά ρυθμιζόμενες.

Η ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα έχει ξεκαθαρίσει ήδη από την Οδηγία 1/2011 ότι οι κάμερες μπορούν να χρησιμοποιούνται κυρίως για σκοπούς ασφάλειας προσώπων και εγκαταστάσεων. Έτσι, θεωρείται συνήθως νόμιμη η τοποθέτηση καμερών:

• σε εισόδους και εξόδους
• σε χώρους φύλαξης χρημάτων
• σε αποθήκες
• σε σημεία αυξημένου κινδύνου.

Αυτό που δεν επιτρέπεται, όμως, είναι η μετατροπή της κάμερας σε εργαλείο διαρκούς αξιολόγησης της απόδοσης των εργαζομένων. Η συνεχής βιντεοεπιτήρηση πάνω από ένα γραφείο ή σε έναν χώρο όπου εργαζόμενοι παραμένουν μόνιμα θεωρείται κατά κανόνα δυσανάλογη.

Η αιτιολογία συνδέεται φυσικά με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η διαρκής αίσθηση ότι κάθε κίνηση καταγράφεται δημιουργεί, σύμφωνα με τη νομολογία και τις αποφάσεις της ΑΠΔΠΧ, ένα καθεστώς μόνιμης επιτήρησης που επηρεάζει την προσωπικότητα και την ελευθερία του εργαζομένου.

Επιπλέον, οι εργαζόμενοι πρέπει να ενημερώνονται σαφώς για τη λειτουργία συστήματος βιντεοεπιτήρησης μέσω σχετικής πολιτικής και ενημερωτικών πινακίδων. Ο εργοδότης οφείλει επίσης να καθορίζει ποιος έχει πρόσβαση στο υλικό και για πόσο χρόνο διατηρείται.

Τι ισχύει για την τηλεργασία

Η τηλεργασία άλλαξε ριζικά όχι μόνο τον τρόπο εργασίας αλλά και τα όρια ανάμεσα στην επαγγελματική και την ιδιωτική ζωή, οπότε το ερώτημα δεν απαντιέται τόσο εύκολα. Όταν ο εργαζόμενος δουλεύει από το σπίτι, μέχρι πού μπορεί να φτάσει ο έλεγχος του εργοδότη χωρίς να παραβιάζεται η ιδιωτικότητά του;

Το σίγουρο είναι ότι το γεγονός ότι η εργασία παρέχεται εξ αποστάσεως δεν σημαίνει ότι ο εργαζόμενος χάνει τα θεμελιώδη δικαιώματά του μέσα στην ίδια του την κατοικία. Αντίθετα, το νομικό πλαίσιο γίνεται ακόμη αυστηρότερο. Εκτός από τον GDPR και την προστασία προσωπικών δεδομένων, ενεργοποιείται πλέον και η συνταγματική προστασία της κατοικίας και της ιδιωτικής ζωής, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 9 του Συντάγματος και στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.

Γι’ αυτό και όλες οι ευρωπαϊκές αρχές προστασίας δεδομένων αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη επιφυλακτικότητα πρακτικές, όπως η υποχρεωτική διαρκής ενεργοποίηση κάμερας, η συνεχής καταγραφή οθόνης ή τα λογισμικά που αξιολογούν την παραγωγικότητα του εργαζομένου μέσω αδιάλειπτης παρακολούθησης δραστηριότητας. Η βασική αρχή παραμένει η ίδια, όπως και σε όλες τις μορφές επιτήρησης του εργαζομένου από τον εργοδότη: το μέτρο πρέπει να είναι αναγκαίο, πρόσφορο και απολύτως αναλογικό σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει ο εργοδότης.

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι ο εργοδότης στερείται κάθε δυνατότητας ελέγχου. Μπορεί να χρησιμοποιεί εταιρικά συστήματα ασφαλείας, VPN, λογισμικά προστασίας δεδομένων ή εργαλεία διαχείρισης έργου που καταγράφουν βασικές πληροφορίες λειτουργίας. Εκείνο που δεν μπορεί να κάνει είναι να μετατρέπει το σπίτι του εργαζομένου σε χώρο διαρκούς ψηφιακής επιτήρησης.

Αναμφίβολα, η τεχνολογία δίνει σήμερα στον εργοδότη δυνατότητες ελέγχου που πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζαν αδιανόητες. Το δίκαιο, όμως, προσπαθεί να βάλει σαφή όρια. Διότι όσο σημαντική είναι η προστασία της επιχείρησης, άλλο τόσο σημαντικό παραμένει το ότι ο εργαζόμενος δεν παύει να είναι φορέας θεμελιωδών δικαιωμάτων ακόμη και εν ώρα εργασίας.

Διαβάστε επίσης:

ΔΕΟΣ: Στη «φάκα» της ΑΑΔΕ δίκτυο με 34.000 μη εγκεκριμένα συμπληρώματα διατροφής και φοροδιαφυγή

Δένδιας στο 16ο Συνέδριο της ΝΔ: Το κόμμα προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες – Δεν εγκλωβίζεται σε διλήμματα δεξιάς ή αριστεράς
Επιτροπή Ανταγωνισμού: Πράσινο φως για την εξαγορά της ΑΝΕΔΗΚ Κρητικός από τη Μασούτης