Κατά την άποψη της στήλης η πιο δομημένη απάντηση στο ερώτημα τι σημαίνει η χθεσινή (5/11/2026) κατάρρευση των χρηματιστηρίων είναι πως οι πολιτικές εξελίξεις στις ΗΠΑ σηματοδοτούν την απαρχή μίας βαθύτερης ανατροπής που θα ακουμπήσει όλους τους τομείς σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη.

Πρόκειται για μία πρώτη δραματική έκφραση της, όπου τέθηκε το ερώτημα κατά πόσον θα εξακολουθήσουν να ισχύουν οι παραδοχές που στήριξαν τις επενδυτικές αποφάσεις για τη ρύθμιση, την πολιτική προστασία, τη χρηματοδότηση και την κατανομή των οικονομικών ωφελειών; Οι αγορές απάντησαν αρνητικά, υπερβαίνοντας κατά πολύ μια αναθεώρηση των προβλέψεων για τα εταιρικά κέρδη. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο βιώνουμε την αρχή μίας διαδικασίας ριζικών αλλαγών.

Δεν υπάρχει και πολύ αμφιβολία πως οι εκλογές συνέβαλαν στη μετατροπή μιας ανησυχίας για τις αποτιμήσεις ειδικά των τεχνολογικών εταιρειών,  που είχε πολλάκις και βάσιμα εκφραστεί στο άμεσο παρελθόν, σε αμφισβήτηση των κανόνων που θα διέπουν τις μελλοντικές επενδύσεις. Το ερώτημα αν οι χθεσινές εξελίξεις μπορεί να οδηγήσουν σε μία γενικευμένη χρηματοπιστωτική κρίση δεν έχει εύκολη απάντηση. Έχει, όμως, δυσάρεστες ενδείξεις. Συγκεκριμένα, το Reuters καταγράφει αύξηση του κόστους ασφάλισης έναντι αθέτησης χρέους της SoftBank και επίπεδα ρεκόρ στα αντίστοιχα ασφάλιστρα της CoreWeave. Η μεταφορά της ανησυχίας από τις μετοχές στη χρηματοδότηση ξυπνά δυσάρεστες μνήμες από το 2008–2009.

Βέβαια, οι τεχνολογικές εταιρείες ανήκουν στην πραγματική οικονομία και ορισμένες παράγουν σημαντικές ταμειακές ροές, κι αυτό κάπως περιορίζει τις αρνητικές συνέπειες του χθεσινού meltdown.  Αν, στην συνέχεια, υπάρξει μετατόπιση των επενδύσεων προς τις υποδομές, τα ενεργειακά συστήματα, τον βιομηχανικό εκσυγχρονισμό και τις επιχειρήσεις που εφαρμόζουν την τεχνολογία για να αυξήσουν την πραγματική παραγωγικότητα, τότε η κρίση μπορεί να αποφευχθεί. Ο επιπλέον θετικός παράγων θα ήταν μία στροφή των επενδυτών στα κρατικά ομόλογα, γεγονός που θα πρόσφερε πολύτιμο δημοσιονομικό (και δημοκρατικό πολιτικό) χώρο. Ο αστάθμιστος παράγων αφορά την ταχύτητα αυτής της προσαρμογής σε σύγκριση με αυτής της εξάπλωσης πανικού.

Επειδή, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, η οικονομία των ΗΠΑ δείχνει μία εκπληκτική ανθεκτικότητα (165.000 νέες θέσεις τον Οκτώβριο και ανεργία 4,1%) πολλά θα εξαρτηθούν τελικά από τις πολιτικές εξελίξεις – κι εδώ η εικόνα είναι μάλλον δυσοίωνη. Από τον Ιανουάριο, όταν αναλάβει το νέο Κογκρέσο, οι σημαντικές νομοθετικές πρωτοβουλίες εκ μέρους του Προέδρου θα συναντήσουν την αντίσταση της Βουλής και της Γερουσίας. Αυτές εκ μέρους του Κογκρέσου θα συναντήσουν το βέτο του Τραμπ. Θα προκύψει, έτσι, ένα σκηνικό όπου ο Πρόεδρος θα επιχειρήσει να διοικήσει με εκτελεστικές και διοικητικές πράξεις, οι δε Δημοκρατικοί θα επιχειρήσουν να τον ακυρώσουν με κωλυσιεργία και προσφυγή στην δικαιοσύνη. Η επιρροή αυτής της κατάστασης στην οικονομία δεν μπορεί να αναμένεται πως θα είναι θετική.

Ούτε ο δρόμος προς τις εκλογές του 2028 θα είναι ομαλός. Η πιθανότητα να αντιδράσει ο Τραμπ στην ήττα εξαπολύοντας νέα μεγάλη επίθεση κατά του Ιράν – αλά Μπους που όταν έχασε τον έλεγχο και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου στις ενδιάμεσες του Νοεμβρίου 2006 ανακοίνωσε τον Ιανουάριο του 2007 την αποστολή 20.000 επιπλέον Αμερικανών στρατιωτών στο Ιράκ, τη γνωστή surge—δεν είναι ευκαταφρόνητη. Το ίδιο και η πιθανότητα να στηρίξει την Ρωσία σε βάρος της Ουκρανίας σε μία προσπάθεια να τελειώσει ο εκεί πόλεμος—οπότε θα υπάρξει πεδίο αντιπαράθεσης και με την Ευρώπη.

Παράλληλα, στις ΗΠΑ θα «τρέξουν» τρεις διαμάχες ταυτόχρονα: μεταξύ Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικάνων, μεταξύ των Δημοκρατικών για την ανάδειξη του προεδρικού υποψηφίου, και μεταξύ των Ρεπουμπλικάνων για τον ορισμό του διαδόχου του Τραμπ. Η επίπτωση στην οικονομία θα είναι αρνητική.

Το επόμενο κρίσιμο ερώτημα αφορά την Ευρώπη—όπου η οικονομία συνδέεται σχεδόν άρρηκτα με την γεωπολιτική.  Το πρόβλημα εδώ είναι πως ενώ η ανάγκη ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονόμησης έχει αποκτήσει μονιμότερα χαρακτηριστικά, η ικανότητα υλοποίησής της παραμένει πολιτικά και θεσμικά αβέβαιη. Εξάλλου, και η άμυνα είναι μοχλός ανάπτυξης, είτε μας αρέσει είτε όχι. Η κυριολεκτικά άφρων πολιτική της Επιτροπής να προωθεί την διεύρυνση της Ε.Ε χωρίς να έχει εξασφαλίσει την αναγκαία εμβάθυνση, της γραφειοκρατίας των Βρυξελλών να ασχολείται – π.χ. –με το αν η ελληνική φέτα μπορεί να είναι και βαρελίσια ή μόνο σε ντενεκέ, αναδεικνύει μία ηγεσία ανίκανη να διαβάσει την συνολική εικόνα, να θέσει προτεραιότητες, να επιμείνει στην υλοποίηση. Ακόμη και στο ψηφιακό πεδίο, οι κανονισμοί DMA και DSA, μαζί με τον ειδικό κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη, το AI Act, απέχουν πολύ από το να εξασφαλίζουν αποτελεσματικό έλεγχο μιας τεχνολογίας που εξαπλώνεται ταχύτερα από την ικανότητα των θεσμών να την παρακολουθούν και να την ελέγξουν.

Παράλληλα, υπάρχει σημαντική απόσταση στο πως αντιμετωπίζεται ο Ρωσικός αναθεωρητισμός ανάμεσα στη ηγεσία της Ε.Ε. και τους ευρωπαίους πολίτες. Ο κύριος λόγος είναι πως η Ευρώπη και δεν ασχολείται με τα προβλήματα της καθημερινότητας του πολίτη και δεν έχει προσφέρει ένα πειστικό όραμα για την επόμενη ημέρα. Στο πλαίσιο αυτό η Ευρώπη βιώνει μία βασική αντίφαση: από την μία μεριά έχει επεκτείνει την οικονομική και γεωγραφική της εμβέλεια περισσότερο απ’ όσο έχει ενοποιήσει την πολιτική της βούληση. Από την άλλη, ο Ρωσικός αναθεωρητισμός ενισχύει το γεωπολιτικό επιχείρημα υπέρ της διεύρυνσης, ενώ η διεύρυνση κάνει ακόμη πιο επείγουσα την εμβάθυνση. Αυτό σημαίνει πως στην Ευρώπη, η πίεση για αυτονόμηση θα επιβιώσει, αλλά η εφαρμογή της θα παραμείνει άνιση και συγκρουσιακή. Κι αυτή η σύγκρουση δεν θα έχει θετικές επιπτώσεις σε μία οικονομία που χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά χαμηλό ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας, αδυναμία ενσωμάτωσης της Τ.Ν, στην παραγωγική διαδικασία και ένα πολιτικό σκηνικό που σταδιακά αποκτά έντονα διχαστικά φαινόμενα.

Καταλήγοντας, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν πλησιάζουμε πλέον στο σημείο απονομιμοποίησης του σύγχρονου μοντέλου του καπιταλισμού; Το σημερινό μοντέλο συνδυάζει βραχείς επενδυτικούς ορίζοντες, συγκεντρωμένη εταιρική ισχύ, επιλεκτική απορρύθμιση και ασθενέστερη κοινωνική προστασία. Η πολιτική του ευπάθεια εντοπίζεται στο γεγονός πως  οι πολίτες κρίνουν όλο και περισσότερο την οικονομική επιτυχία από το αν εξασφαλίζει προσιτά βασικά προϊόντα, δημόσια αγαθά και ασφάλεια. Η άνοδος των αξιών των περιουσιακών στοιχείων  δεν αποτελεί επαρκή απάντηση σ’ αυτήν την απαίτηση.

Μία πραγματική αλλαγή θα συνεπάγετο βαθιές αλλαγές στον τρόπο προστασίας του ανταγωνισμού, χρηματοδότησης των μακροχρόνιων επενδύσεων, καθορισμού των εταιρικών αμοιβών και διοχέτευσης των κερδών παραγωγικότητας στα νοικοκυριά. Η διόγκωση των ανισοτήτων κάθε μορφής που φέρνει ο βραχύχρονος ορίζοντας λειτουργίας του καπιταλισμού του 21^ου αιώνα, αποτελεί νάρκη στα θεμέλια της φιλελεύθερης  δημοκρατίας.

Η στήλη θεωρεί πως βρισκόμαστε σε σημείο καμπής. Το μοντέλο εξασθενεί. Εξακολουθεί, όμως, να έχει πολιτική κάλυψη και στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, καθώς δεν αναπτύσσεται με ταχύτερο ρυθμό η εναλλακτική πρόταση.

Η περιορισμένη από τον δημοσιογραφικό χώρο ανωτέρω ανάλυση αφήνει εκτός μία σειρά παραγόντων, όπως τον ρόλο της Κίνας, την οικονομική άνοδο της Ασίας, τον ρόλο της Ευρώπης ως κοιτίδα της δημοκρατίας, κοκ. Η βασική θέση δεν αλλάζει, πάντως: οι ανατροπές τώρα αρχίζουν. Θα είναι ριζικές και δεν θα ολοκληρωθούν σε σύντομο χρονικό διάστημα. Ο κόσμος, όμως, θα αλλάζει με ταχύτητα και σε έκταση που θα είναι πρωτόγνωρες.