Είναι θέμα που «καίει» και, μολονότι γίνονται βήματα από την κυβέρνηση, είναι αργά, όχι ίσως τόσο αποφασιστικά, λες και η πολιτική βούληση έχει πρόβλημα να εκφραστεί με πληρότητα. Αν δεν προσέξει το Μέγαρο Μαξίμου, η διαφθορά στην πολεοδομία μπορεί να καταλήξει στα μάτια του κόσμου ως ένας άλλος ΟΠΕΚΕΠΕ: λίγοι κέρδιζαν, πολλοί έχαναν πολυτρόπως, πάρα πολλοί υφίσταντο απερίγραπτη ταλαιπωρία.

Ιστορικά, ο πολίτης έτσι ακριβώς βλέπει την πολεοδομία. Ρεπορτάζ της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ» το 2004 είχε τίτλο «Γρηγορόσημο, όπως λέμε… Πολεοδομία». Σήμερα, στη Ρόδο, η ΕΑΔ, σε έλεγχο για τα έτη 2022-2024, διαπίστωσε προβλήματα στο ψηφιακό σύστημα e-άδειες και περιέγραψε «παράθυρα» που μπορούσαν να αξιοποιηθούν για μη σύννομες πρακτικές. Φέτος ακολούθησε η υπόθεση της Αττικής, ενώ τώρα τρέχει και η απίστευτη υπόθεση της Μυκόνου.

Για την Αττική, τον Ιούνιο φέτος η Υπηρεσία Εσωτερικών Υποθέσεων εξάρθρωσε φερόμενη εγκληματική οργάνωση που, σύμφωνα με την αστυνομική έρευνα, χρησιμοποιούσε θέσεις και διασυνδέσεις σε πολεοδομικές υπηρεσίες της Αττικής για άδειες, αυθαίρετα, μειώσεις προστίμων και επίσπευση φακέλων έναντι χρημάτων. Έξι άτομα συνελήφθησαν και στη δικογραφία περιλήφθηκαν ακόμη 30 πρόσωπα.

Βήματα έχουν γίνει, πάντως. Οι ρίζες του συστήματος βρίσκονται στον «Καλλικράτη». Με τον ν. 3852/2010 μεταφέρθηκαν στους δήμους η έκδοση οικοδομικών αδειών, ο προέλεγχος, ο έλεγχος μελετών και συναφείς πολεοδομικές αρμοδιότητες. Έτσι δημιουργήθηκε το αποκεντρωμένο σύστημα των δημοτικών ΥΔΟΜ, το οποίο η σημερινή κυβέρνηση προσπαθεί να αλλάξει, επίσημα λόγω ανεπάρκειας, ανεπίσημα λόγω της αδυναμίας να παταχθεί η διαφθορά.

Σύμφωνα με στοιχεία που αντλήθηκαν από επίσημες κυβερνητικές ανακοινώσεις, από τους 332 δήμους μόνο 185 —το 56%— διέθεταν ΥΔΟΜ, το 35% των ΥΔΟΜ λειτουργούσε με δύο ή λιγότερους μηχανικούς, υπήρχαν μεγάλες αποκλίσεις στους χρόνους και στον τρόπο εφαρμογής της νομοθεσίας, ενώ στην πανελλαδική αξιολόγηση πολιτών που έγινε το 2025, οι ΥΔΟΜ έλαβαν 3,4 στα 10, μία από τις χαμηλότερες βαθμολογίες μεταξύ των υπηρεσιών της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Με τον ν. 5106/2024 επιχειρήθηκε μία ουσιαστική συγκέντρωση και πάλι των ελεγκτικών αρμοδιοτήτων, καθώς η ευθύνη για τον εντοπισμό και τον έλεγχο της αυθαίρετης δόμησης, την επιβολή των σχετικών κυρώσεων και τον συντονισμό των εμπλεκόμενων υπηρεσιών μεταφέρθηκε στη Γενική Διεύθυνση Σώματος Επιθεωρητών και Ελεγκτών του ΥΠΕΝ, με Ειδικό Επιθεωρητή για την αυθαίρετη δόμηση.

Η πολύ μεγαλύτερη αλλαγή ανακοινώθηκε τον Νοέμβριο του 2025: η δημιουργία του Εθνικού Οργανισμού Κτηματολογίου και Ελέγχου Δόμησης — ΕΟΚΕΔ. Οι δήμοι θα εξακολουθήσουν να έχουν αρμοδιότητες που αφορούν τον τοπικό πολεοδομικό σχεδιασμό, αλλά όχι τον βασικό μηχανισμό αδειοδότησης και ελέγχου. Οι οικοδομικές άδειες, οι προεγκρίσεις, οι βεβαιώσεις όρων δόμησης και ο έλεγχος κατασκευών θα φύγουν από τους δήμους και θα ενσωματωθούν σε ένα εθνικό σύστημα συνδεδεμένο με το Ελληνικό Κτηματολόγιο. Προβλέπονται 20 Περιφερειακά και 77 Τοπικά Κέντρα Δόμησης. Η πλήρης λειτουργία προβλέπεται για το 2027 — με ερωτηματικά!

Το πρόβλημα, όμως, ξεπερνά τη διοικητική μεταρρύθμιση. Το επισήμανε, τουλάχιστον μερικώς, το ΤΕΕ πριν από μία εικοσαετία, περιγράφοντας ακριβώς τις ίδιες θεσμικές συνθήκες που συζητούνται σήμερα: πολυνομία, διαδοχικές ερμηνείες, μετακίνηση φακέλων μεταξύ υπαλλήλων, ανεπαρκή μηχανοργάνωση και στελέχωση και υπερβολικά μεγάλους χρόνους έκδοσης αδειών.

Θεωρητικά, μέρος του προβλήματος ενδέχεται να αντιμετωπιστεί με τον νέο Κώδικα Χωροταξίας και Πολεοδομίας — δηλαδή με την κωδικοποίηση της πολεοδομικής νομοθεσίας. Θα φέρει απλοποίηση και θα αυξήσει τη διαφάνεια, δεν αντιμετωπίζει όμως το θέμα της υποστελέχωσης και της ποιοτικής επάρκειας του ανθρώπινου δυναμικού.

Διότι το πρόβλημα δεν είναι η αλλαγή της ταμπέλας ή του διοικητικού προϊσταμένου. Το πρόβλημα είναι, πρώτον, να αποσυνδεθεί πράγματι η αδειοδότηση και ο έλεγχος της δόμησης από τον τοπικό μηχανισμό και να μεταφερθεί σε ενιαίο, κεντρικά ελεγχόμενο και ψηφιακό σύστημα. Δεύτερον, όμως, για να είναι αποτελεσματική η διοικητική μεταρρύθμιση πρέπει να υπάρχει διαρκής και ουσιαστικός έλεγχος, με άμεσες και δημόσια ορατές τις όποιες ποινές, ώστε να εγκαθιδρυθεί η νοοτροπία πως η παράβαση και θα αποκαλύπτεται και θα τιμωρείται.

Στην ουσία, στην πολεοδομία έχουμε το ίδιο ακριβώς πρόβλημα που είχαμε με τον ΟΠΕΚΕΠΕ και έχουμε π.χ. με τα βυτιοφόρα– όχι πως ο σχετικός κατάλογος εξαντλείται με αυτές τις δύο αναφορές. Είναι κατά πολύ μακρύτερος. Με άλλα λόγια, ο έλεγχος δεν αντιμετωπίζεται ως βεβαιότητα, η ποινή δεν θεωρείται ως αναπόφευκτη. Η πλειοψηφία εξακολουθεί να πιστεύει πως οι πιθανότητες διαφυγής υπερβαίνουν κατά πολύ τη βεβαιότητα της διαπίστωσης της παράβασης και ότι η επιβολή ποινής, ακόμη και όταν η παραβατικότητα εντοπίζεται, είναι σε μεγάλο βαθμό θέμα αποφυγής με καθυστερήσεις, δικονομικούς χειρισμούς και ηθελημένης παραπλάνησης της Δικαιοσύνης.

Ας το προσέξει η κυβέρνηση, διότι το θέμα της διαφθοράς στην πολεοδομία είναι πασίγνωστο — όπως ήταν και του ΟΠΕΚΕΠΕ. Η ιστορική συνέχεια του προβλήματος και η μέχρι σήμερα ευθύνη όλων των κομμάτων δεν την απαλλάσσουν από τη δική της ευθύνη για εθελοτυφλία — βολική ή όχι, αποτέλεσμα άλλων προτεραιοτήτων ή όχι — και απραξία. Γιατί όταν ένα πρόβλημα είναι γνωστό επί δεκαετίες, η ανοχή του παύει να μπορεί να αποδοθεί στην άγνοια. Γίνεται πολιτική ευθύνη. Και, στα μάτια του πολίτη, η απόσταση ανάμεσα στην εθελοτυφλία και στη συνενοχή γίνεται επικίνδυνα μικρή.

Διαβάστε επίσης

Τα διεθνή κεφάλαια, η συνέχεια Μητσοτάκη και η αποστροφή Τσίπρα