Χάντρες, βραχιόλια, περίαπτα -Τα κοσμήματα των ανθρώπων χιλιάδες χρόνια πριν

Ταξίδευαν σε μακρινές αποστάσεις, μπορεί και πάνω από 200 χιλιόμετρα για να βρουν όστρακα, θαλάσσια ή του γλυκού νερού, που θα τους προσέλκυαν αισθητικά ώστε να τα χρησιμοποιήσουν για την προσωπική τους κόσμηση. Αλλά κυνηγούσαν και ζώα όχι μόνον για τροφή αλλά και για τη χρήση οστών τους με σκοπό την ίδια χρήση. Κι ύστερα εξέλιξαν τις τεχνικές τους αλλά πρόσθεσαν και άλλες ύλες, λίθο, πηλό, μάρμαρο, χαλκό, ακόμη και χρυσό! Επιπλέον έκαναν ανταλλαγές. Και τα κοσμήματά τους έγιναν σιγά σιγά πιο περίτεχνα και καλοδουλεμένα.

Όλα αυτά πολλές χιλιάδες χρόνια πριν, για την ακρίβεια από την Παλαιολιθική εποχή έως και την Νεολιθική. Μια απίστευτα μακρά περίοδο, κατά την οποία ο άνθρωπος, στον απόηχο της εποχής των παγετώνων περνούσε αργά, δύσκολα αλλά σταθερά τα στάδια της εξέλιξης κάνοντας μικρά αλλά πάντα σημαντικά βήματα. Όπως αυτά που καταγράφονται στην Θεόπετρα, το φημισμένο σπήλαιο της Θεσσαλίας, που αποτέλεσε καταφύγιο ανθρώπων για πολλές χιλιάδες χρόνια, όπως μαρτυρούν οι ανασκαφές, οι οποίες έχουν οδηγήσει στις απαρχές της κατοίκησης στην περιοχή από τον προϊστορικό άνθρωπο.

Γιατί εκεί στη Θεόπετρα η αρχαιολογική έρευνα, που διεξάγεται από το 1987 από την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας υπό τη διεύθυνση της δρος Νίνας Κυπαρίσση – Αποστολίκα έχει εντοπίσει και σκελετικά κατάλοιπα αλλά και αποτυπώματα ανθρώπινων πελμάτων με χρονολόγηση με Άνθρακα 14 στα 46.330 χρόνια πριν από σήμερα (±1.590) ή με θερμοφωταύγεια στα 110.000-135.000 χρόνια πριν από σήμερα! Ευρήματα μοναδικά στον ελλαδικό χώρο και εξαιρετικά σπάνια σε παγκόσμια κλίμακα αφού είναι τα δεύτερα σε αρχαιότητα στην Ευρώπη μετά εκείνα της Terra Amata της Γαλλίας (380.000 χρόνια πριν), όπως σημειώνει η κυρία Κυπαρίσση – Αποστολίκα, αναφέροντάς τα στο mononews.

Το σπήλαιο της Θεόπετρας

Αλλά και τα πρώτα κοσμήματα από την προϊστορική Θεσσαλία ήρθαν στο φως στο σπήλαιο της Θεόπετρας εντοπισμένα σε «μεταπαγετώδη στρώματα, όταν αυξήθηκε εντυπωσιακά και ο πληθυσμός του σπηλαίου», λέει η ανασκαφέας. «Συνιστούν σημαντικά πολιτισμικά κριτήρια, που χαρακτηρίζουν την ανάπτυξη και τη συμπεριφορά των σύγχρονων ανθρώπων κατά το τέλος του Πλειστοκαίνου. Ενώ κατά τη Νεολιθική περίοδο, οπότε όχι μόνο αυξήθηκε ο πληθυσμός του σπηλαίου αλλά δημιουργήθηκαν και ανοιχτές εγκαταστάσεις στην πεδιάδα της Θεσσαλίας λόγω βελτίωσης του κλίματος, τα κοσμήματα του σπηλαίου Θεόπετρας αποτελούν πια ένα ιδιαίτερο σύνολο συγκρινόμενα με των ανοιχτών θέσεων, όχι μόνο αριθμητικά αλλά και μορφολογικά.

Επιπλέον υποδεικνύουν ένα ευρύ δίκτυο μακρινών ανταλλαγών αλλά πιθανότατα αποδίδουν στο σπήλαιο και ένα χαρακτήρα συμβολικό, έναν προορισμό για τους μακρινότερους οικισμούς που φαίνεται ότι εντυπωσιάζονταν από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του».

Τα όστρεα και τα δόντια ζώων αποτέλεσαν άλλωστε από πολύ νωρίς, ήδη από την πρώιμη Ανώτερη Παλαιολιθική (περίπου 42.000 πριν από σήμερα) την παλαιότερη μορφή φυσικών κοσμημάτων, για την «κατασκευή» και χρήση των οποίων διάνοιγαν σκοπίμως οπές.

Τα πρώτα κοσμήματα από όστρακα

«Τα πρώτα κοσμήματα που εντοπίσαμε σε παλαιολιθικές επιχώσεις της Θεόπετρας ήταν δύο κυνόδοντες ελαφιών και μία βαλβίδα του όστρεου Uniosp. του γλυκού νερού, όπου είχαν διανοιγεί οπές για ανάρτηση», σημειώνει η δρ Κυπαρίσση – Αποστολίκα ενώ στη συνέχεια αποκαλύφθηκαν και μερικά μικρότερα όστρεα του γλυκού νερού επίσης, πάντα με οπές, επιπλέον τρεις μικρές κυκλικές χάντρες, πιθανότατα κομμένες από το κυλινδρικό όστρεο Dentalium. Όλα μάλιστα από την ίδια περιοχή, που η επίχωσή της βρίσκεται σε ανώτερο επίπεδο σε σχέση με το υπόλοιπο σπήλαιο και δεν είχε θιγεί από την εισβολή μεγάλων ποσοτήτων νερού. «Είναι σχεδόν και η μόνη περιοχή της ανασκαφής όπου γενικότερα σώζονται σκελετικά κατάλοιπα σε άριστη κατάσταση», επισημαίνει.

Παρ’ ότι το παλαιολιθικό-μεσολιθικό δείγμα της Θεόπετρας είναι μικρό για να μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω εκτιμήσεις, η παρουσία τους κατά την ίδια βεβαιώνει την περισυλλογή οστρέων γλυκού νερού από το άμεσο φυσικό περιβάλλον αλλά και την κινητικότητα και τις ανταλλαγές με μακρινότερες αποστάσεις, απ’ όπου προμηθεύτηκαν και τα λίγα θαλασσινά δείγματα, που βρέθηκαν. «Το ότι δεν βρέθηκαν απορρίμματα επεξεργασίας μάλλον υποδεικνύει, ότι έφτασαν έτοιμα στο σπήλαιο και ελπίζουμε η μελλοντική έρευνα σε άλλα σπήλαια ανατολικότερα ή δυτικότερα της Θεόπετρας να διασαφηνίσει την πιθανή προέλευσή τους».

Το χρυσό περίαπτο

Χάντρες, βραχιόλια και περίαπτα είναι εξάλλου, τα νεολιθικά κοσμήματα των ανθρώπων της Θεόπετρας. Εδώ εξέχουσα θέση κατέχει ένα χρυσό δακτυλιόσχμο κόσμημα, μόλις το έκτο που έχει βρεθεί στην Ελλάδα και από αυτά, το δεύτερο που βρέθηκε σε ανασκαφή. Το πρώτο είχε εντοπίσει ο αρχαιολόγος Χρήστος Τσούντας στον νεολιθικό οικισμό του Σέσκλου πλησίον του Βόλου και σήμερα φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, όσο για υπόλοιπα τέσσερα ήταν επιφανειακά ευρήματα από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία. Τέτοια κοσμήματα είναι γνωστά, κυρίως από το νεκροταφείο της Βάρνας στη Βουλγαρία με χρονολόγηση μεταξύ 4.600 και 3.800 π.Χ. και γενικότερα από τα Βαλκάνια και τις ανατολικές περιοχές. Από άλλες θέσεις στην λεκάνη των Καρπαθίων και τον Κάτω Δούναβη, όπως και ανατολικότερα, η παρουσία τους χρονολογείται στα 3000-2.000 π.Χ.

Πιο πρόσφατα έχει αναφερθεί ο εντοπισμός και άλλων χρυσών κοσμημάτων στο λεκανοπέδιο του Αμυνταίου Φλώρινας ενώ πέντε ασημένια τέτοια αντικείμενα έχουν βρεθεί –από ένα- στο σπήλαιο Διρού, στο σπήλαιο Περιστέρι της Σαλαμίνας και στο σπήλαιο της Ειλυθιίας στην Κρήτη, στην Πολιόχνη της Λήμνου και στον οικισμό της Φτελιάς στη Μύκονο. Επίσης τρία χάλκινα ανάλογου σχήματος βρέθηκαν στον οικισμό του Μακρύγιαλου στην Πιερία, όπως και δύο μαρμάρινα στην ίδια θέση ενώ έχουν αναγνωριστεί και απομιμήσεις πάνω σε πέτρες. Τέλος, ένα πήλινο βρέθηκε στα Πευκάκια της Μαγνησίας και ένα από όστρακο στον οικισμό της Παλιόσκαλας στην ανατολική θεσσαλική πεδιάδα. Να σημειωθεί όμως, ότι στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο βρίσκονται πολλά περίαπτα της Νεολιθικής εποχής ύστερα από κατάσχεση της αστυνομίας στο τέλος της δεκαετίας του ’90.

Το αναγνωρίσιμο σχήμα

«Στο χρυσό κόσμημα της Θεόπετρας υπάρχει μία αύλακα που περιτρέχει τον κύκλο του κοσμήματος εξωτερικά και άλλη μία εσωτερικά, στοιχεία που υποδεικνύουν τη χρήση μήτρας για την κατασκευή του», όπως λέει η κυρία Κυπαρίσση – Αποστολίκα ενώ τα περισσότερα από τα υπόλοιπα είναι κομμένα πάνω σε μια χρυσή επιφάνεια (έλασμα) χωρίς αύλακα, όπως και σχεδόν όλα του θησαυρού του ΕΑΜ.

Τι σημαίνει όμως, αυτό το ιδιαίτερο σχήμα τους; «Είναι γενικά αποδεκτό ότι αυτού του τύπου τα κοσμήματα αντανακλούν το ανθρώπινο σώμα, άποψη που ενισχύεται από την παρουσία σε ορισμένα από αυτά, στήθους», εξηγεί η ίδια. «Το σχήμα αυτών των αντικειμένων έχει χρησιμοποιηθεί όμως και ως διακοσμητικό μοτίβο στην κεραμική του νεολιθικού οικισμό του Διμηνιού ενώ πιο πρόσφατα το ίδιο σχήμα έχει βρεθεί χαραγμένο σε βράχους στον οικισμό της Τελικής Νεολιθικής στον Στρόφυλα της Άνδρου και ακόμη πιο πρόσφατα στη θέση Βαθύ στην Αστυπάλαια. Έτσι μπορεί να θεωρηθεί ως ένα γενικότερα αναγνωρίσιμο και αποδεκτό σύμβολο σε μια ευρύτατη περιοχή με μεγάλο επίσης χρονικό εύρος.

Η εξαίρεση

Συνολικά πάντως, πρόκειται για 45 κοσμήματα της Νεολιθική εποχής από τη Θεόπετρα, από τα οποία τα 32 είναι χάντρες (κυκλικές και κυλινδρικές) ενώ δύο παραπλήσια αντικείμενα οβάλ σχήματος με δύο οπές -τα λεγόμενα «κουμπιά»- υποδεικνύουν, ότι μάλλον ράβονταν σε ρούχα ως διακοσμητικά παρά κρέμονταν στο λαιμό. Όσο για το υλικό τους, πάντα σε χρήση τα όστρεα, αλλά πλέον και το μάρμαρο ενώ ξεχωρίζει μία χάντρα φτιαγμένη από μαλαχίτη και μια άλλη στο χρώμα της κανέλας.

Στη Θεόπετρα εξάλλου, βρέθηκαν τρία τμήματα βραχιολιών -προερχόμενα από διαφορετικά βραχιόλια- φτιαγμένα από την αριστερή βαλβίδα του όστρεου ενώ σε κάποια διακρίνονται αχνά και διακοσμητικές εγκοπές στην περιφέρεια. Παρ’ ότι δεν πρόκειται για μεγάλο δείγμα, είναι ωστόσο τα μόνα γνωστά από ανασκαφές της δυτικής Θεσσαλίας, με κοντινότερη τη θέση της Συκεώνας, που βρίσκεται στα ανατολικά όρια της πεδιάδας του νομού Καρδίτσας και επομένως πιο κοντά στις ακτές της Λάρισας και της Μαγνησίας, όπου ζει αυτό το όστρεο. Επομένως, η θέση της Θεόπετρας αποτελεί μοναδική εξαίρεση για τη δυτική Θεσσαλία μέχρι στιγμής.

Συμβολικός προορισμός

Στα δεξιά της διαδρομής από Τρίκαλα προς Καλαμπάκα, 3 χλμ. πριν από την τελευταία, σε υψόμετρο περίπου 300 μ. από την επιφάνεια της θάλασσας και 100 μ. πάνω από την πεδιάδα το σπήλαιο της Θεόπετρας έχει επίσης, πολύ κοντά του τον Ληθαίο, παραπόταμο του Πηνειού, που στη συνέχειά του διασχίζει την πόλη των Τρικάλων.

Με έκταση περί τα 500 τ.μ. και μεγάλη αψιδωτή είσοδο, διαστάσεων 17 μ. πλάτος επί 3 μ. ύψος, που επιτρέπει την άνετο είσοδο του φυσικού φωτός βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τους βράχους και τις μονές των Μετεώρων.

«Η Θεόπετρα εκτιμούμε ότι είχε ενταχθεί σε ένα δίκτυο ανταλλαγών και είχε αποκτήσει σταδιακά έναν πιο συμβολικό χαρακτήρα, λόγω της ιδιαιτερότητας του φυσικού περιβάλλοντός της αλλά και της προ-ιστορίας της ως τόπου διαβίωσης πολύ παλαιότερων γενεών μέσα στο σπήλαιο», λέει η δρ Κυπαρίσση- Αποστολίκα. Αυτοί ήταν και οι λόγοι κατά την ίδια, που περιβαλλόταν από ένα μυστήριο σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής περιόδου και έτσι αποτέλεσε έναν φιλόδοξο προορισμό για τον πληθυσμό των ανοιχτών νεολιθικών εγκαταστάσεων στην άλλη πλευρά της πεδιάδας αλλά και από μακρύτερα, από όπου οι ερχόμενοι έφερναν μαζί τους αντικείμενα της δικής τους ζωής, όπως ειδώλια που είναι όλα διαφορετικά μεταξύ τους, μία επίσης σπάνια σφραγίδα, μικρά όστρακα μαρμάρινων αγγείων, και βέβαια κοσμήματα, επίσης όλα διαφορετικά μεταξύ τους ως ένα είδος προσφοράς στο άγνωστο και το διαφορετικό.

«Το σπήλαιο αποκτούσε με την πάροδο του χρόνου όλο και πιο ιδιαίτερα, κυρίως συμβολικά χαρακτηριστικά, ώστε προς το τέλος και ίσως και μετά την εγκατάλειψή του ως μόνιμου τόπου κατοικίας εξακολουθούσαν να φθάνουν σε αυτό επισκέπτες», καταλήγει η ανασκαφέας. «Κάτι που αποδεικνύεται και από τον χάλκινο οπέα, που βρέθηκε κοντά στην είσοδο χρονολογημένος στα 3.760 χρόνια από σήμερα (+30), δηλαδή πάνω από 1500 χρόνια μετά το τέλος της Νεολιθικής, ένα στοιχείο που δείχνει, ότι η φήμη του σπηλαίου ως συμβολικός προορισμός διαρκούσε ακόμη. Και ίσως αυτό το χάλκινο αντικείμενο να ήταν μία από τις τελευταίες εναποθέσεις επισκεπτών στο σπήλαιο».

Διαβάστε επίσης:

Γεωργιάδης: «Διαψεύδω μετά βδελυγμίας ότι οι γιατροί δεν ήταν στη θέση τους για τη Μυρτώ (Βίντεο)

Κρήτη: Ανάπτυξη με ισχυρές επιδόσεις αλλά βαθιές ανισότητες – Τα ευρήματα της μελέτης του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ

Αν είχες επενδύσει 35.000 δολάρια σε αυτή τη μετοχή θα ήσουν εκατομμυριούχος σε 1 χρόνο!