Εκείνοι που άνοιξαν νέους δρόμους – Η Συλλογή Κωστάκη και η Ρωσική Πρωτοπορία στην Εθνική Πινακοθήκη

Πόλη, Φύση, Σύμπαν. Tρεις θεματικές ενότητες, που εξετάζουν τη σχέση του ανθρώπου με τον κατασκευασμένο χώρο (την Πόλη), τον οργανικό (την Φύση) και τον ανεξερεύνητο (Το Σύμπαν). Και οι τρεις έχουν στόχο να φωτίσουν τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της Ρωσικής Πρωτοπορίας, που κινήθηκε ανάμεσα στο πείραμα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία. Κι αυτά μέσα από τη νέα έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης, που εγκαινιάζεται στις 15 Απριλίου επανεξετάζοντας την περίφημη Συλλογή και το αρχείο Κωστάκη υπό το πρίσμα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, μια θεματική, που στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιμο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας.

Τριάντα ένα χρόνια μετά την πρώτη παρουσίαση της Συλλογής αυτής στην Εθνική Πινακοθήκη σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση η έκθεση «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος» επιχειρεί τώρα να αναδείξει τη μετάβαση από τον κανόνα στο πείραμα και από τη σύμβαση στην ουτοπία, καθώς η τέχνη συνομιλεί με τις πολιτικές, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής.

Σε μια συνεργασία έτσι, με το MOMUS – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη και σε επιμέλεια των διευθυντών των δύο μουσείων, Συραγώς Τσιάρα και Μαρίας Τσαντσάνογλου περισσότερα από 280 έργα, που χρονολογικά καλύπτουν την περίοδο από τις αρχές του 20ού αιώνα έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ξετυλίγουν όλη την ιστορία ενός δυναμικού καλλιτεχνικού «κινήματος» στη Ρωσία, που διακόπηκε βίαια από τα πολιτικά γεγονότα.

Ο συλλέκτης

«Για το παρόν εγχείρημα θέσαμε την ολιστική προσέγγιση ως προς την έννοια του χώρου στον πυρήνα, με στόχο να προσφέρουμε μια νέα εκθεσιακή εμπειρία στο κοινό που ήδη γνωρίζει τον πλούτο της συλλογής, αλλά και ένα ισχυρό κίνητρο στους νεότερους, ώστε να έρθουν σε επαφή μαζί της», όπως λέει η γενική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα. «Δεν αναπαράγουμε το σκεπτικό του 1995 – διευκρινίζει- αλλά επιχειρούμε να αντλήσουμε από το σημαντικό πολιτισμικό κεφάλαιο που έχει συσσωρευθεί μέσα στα τριάντα χρόνια που μεσολάβησαν και να επανεξετάσουμε το περιεχόμενο της συλλογής με νέα ματιά, αξιοποιώντας τις σύγχρονες επιμελητικές κατευθύνσεις».

Η Μαρία Τσαντσάνογλου καλλιτεχνική διευθύντρια του MOMUS θυμίζει εξάλλου, τον αντίκτυπο εκείνης της πρώτης έκθεσης, που έγινε η αφορμή να γίνει γνωστή και η μυθιστορηματική και ιδιόμορφη προσωπικότητα του συλλέκτη. Ενός αφοσιωμένου στο στόχο του ανθρώπου, που συγκέντρωνε έργα της Πρωτοπορίας από το 1946 όταν κανείς δεν έδινε σημασία σ’ εκείνη την περίοδο αναγνωρίζοντας ενστικτωδώς την αξία τους, χωρίς να διαθέτει το αντίστοιχο μορφωτικό υπόβαθρο.

«Αγόραζε en block έργα τέχνης και συγκέντρωνε αρχειακά ντοκουμέντα από τους καλλιτέχνες ή τους συγγενείς τους, δημιουργώντας ένα «ανεπίσημο» μουσείο μοντέρνας τέχνης στο διαμέρισμά του στη Μόσχα όπου δεχόταν τακτικά επισκέψεις διεθνών προσωπικοτήτων», όπως αναφέρει. Και όπως είναι γνωστό, το 1977 έφυγε από τη Μόσχα αφήνοντας αναγκαστικά ένα μεγάλο μέρος της συλλογής του στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ για να επιδοθεί έκτοτε σε μια «συναρπαστική περιπέτεια γνωστοποίησης και προβολής της συλλογής του στη Δύση».

Οι μοντέρνοι καιροί και ο άνθρωπος

Στην έκθεση η ενότητα για την Πόλη περιλαμβάνει έργα, που αναφέρονται σε μια νέα οργάνωση του χώρου και των χρηστικών αντικειμένων, μέσα από την ανάδειξη της καθαρής φόρμας και τη μινιμαλιστική χρήση των υλικών. Οι μοντέρνοι καιροί είχαν αλλάξει την αντίληψη του ωραίου και η τεχνολογία την καθημερινότητα των ανθρώπων ενώ μέσα από την αισθητική του Κονστρουκτιβισμού νέες προτάσεις προέκυψαν: αρχιτεκτονικής, γραφιστικού και βιομηχανικού σχεδιασμού, ένδυσης και πρακτικότητας της ζωής που επηρέαζαν και τις σχέσεις των φύλων.

Όσον αφορά τη Φύση παρουσιάζονται έργα, που αναφέρονται στην αέναη κίνηση και τον αυτόνομο βιολογικό ρυθμό της οργανικής ύλης, που περιβάλλει τον Άνθρωπο στη Γη. Ήταν οι καλλιτέχνες της Οργανικής Σχολής –όπως λεγόταν- που έθεσαν ως αποστολή τους να επαναφέρουν τη Φύση στην τέχνη μέσα από παρατηρήσεις και πειράματα εντάσσοντας στην καλλιτεχνική πρακτική την οργανική κίνηση και τον ήχο.

Ενώ στην ενότητα για το Σύμπαν τα έργα σχετίζονται με τις ουτοπικές εξερευνήσεις και το όραμα της γνωριμίας με «άλλους τόπους», τη διερεύνηση του διαστήματος και την αναπαράσταση της κοσμικής ύλης με στοιχεία ταυτόχρονα φαντασιακά και επιστημονικά, που οδηγούν σε νέες κοσμοθεωρίες και φιλοσοφικές θεωρήσεις για τη ζωή και την τέχνη

Καλλιτεχνικά κινήματα έτσι, όπως είναι ο Σουπρεματισμός και ο Κοσμισμός συνυπάρχουν και με τις επιστημονικές προσεγγίσεις και το αποτέλεσμα δημιουργεί εκρηκτικές συνθέσεις στην τέχνη.

Ο Άνθρωπος τέλος, λειτουργώντας ως συνδετικός κρίκος ανάμεσά τους βρίσκεται στο επίκεντρο των επαναστατικών και ουτοπικών προτάσεων της Ρωσικής Πρωτοπορίας. Έτσι, μέσα από τα έργα που παρουσιάζονται, αναδεικνύεται η σχέση της τέχνης με τη συνείδηση, τη συλλογικότητα, την επιστήμη αλλά και την πνευματική και φιλοσοφική αναζήτηση, σκιαγραφώντας τον Άνθρωπο ως ενεργό δημιουργό και συμμετοχή στη διαμόρφωση του κόσμου που τον περιβάλλει.

Το πείραμα

Στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα εξάλλου, η καλλιτεχνική δημιουργία είχε συγκροτηθεί ως πεδίο ιδεολογικής, πολιτικής και αισθητικής ρήξης. Βασίλι Καντίνσκι, Γκούσταβ Κλούτσις Ιβάν Κλιμ, Καζιμίρ Μαλέβιτς, Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, Λιουμπόβ Ποπόβα, Αλεξάντρ Ροντσένκο, Βλαντίμιρ Τάτλιν είναι μερικά από τα μυθικά ονόματα των πρωτοπόρων καλλιτεχνών.

«Η έκθεση παρουσιάζει έργα από τη Συλλογή Κωστάκη ως μαρτυρίες μιας ριζικής μετατόπισης του βλέμματος: μιας πειραματικής και νεωτερικής στάσης που αναδιαμόρφωσε τη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον του και άνοιξε νέους τρόπους σκέψης, γνώσης και καλλιτεχνικής πράξης», λέει η Μαρία Τσαντσάνογλου. Προσθέτοντας ότι οι αλματώδεις μετακινήσεις από τον κανόνα στο πείραμα και από την σύμβαση στην ουτοπία ήταν αυτές, που προσδιόρισαν τη σχέση της τέχνης με τη ζωή, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή στο τρίπτυχο στον Πόλη- Φύση- Σύμπαν.

Κοινός παρονομαστής εξάλλου, σε κάθε εγχείρημα ο άνθρωπος, όπως αναφέρει η Συραγώ Τσιάρα, διασυνδέει τις ενότητες της έκθεσης με διττό τρόπο. «Αφ΄ αφενός ως μια επιστροφή σε μια σκοτεινή παραστατικότητα με έντονα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά και αφ΄ετέρου ως μια οφειλόμενη αναδρομή στο πρόσωπο του ιθύνοντος νου, εκείνου στον οποίο χρωστάμε όλοι την αφετηρία αυτής της συναρπαστικής περιπέτειας, τον συλλέκτη Γιώργο Κωστάκη».

Στον Γιώργο Κωστάκη έτσι, και στην ιστορική έκθεση του 1995 είναι αφιερωμένη η τελευταία αίθουσα κατά την περιήγηση των επισκεπτών.

Info

Εθνική Πινακοθήκη –Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου: Βασ. Κωνσταντίνου 50, τηλ. 2144086201
Έκθεση: «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας. Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος»
Διάρκεια:15 Απριλίου – 27 Σεπτεμβρίου

Διαβάστε επίσης:

Ποια είναι τα 100 μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου – Στη λίστα και το Μουσείο Ακρόπολης

Γκίκας Χαρδούβελης: «Τράπεζα πολιτισμού το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας» – Επέτειος 60 χρόνων

Το κεφάλι του επί πίνακι – Ένα εκατομμύριο δολάρια για το ρομπότ του «Πολέμου των άστρων»