ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
«Εγώ η Καταρίνα βαν Χέμεσεν ζωγράφισα τον εαυτό μου», έγραψε στα λατινικά το 1548 μια νεαρή ζωγράφος στο φόντο του πίνακα στον οποίο είχε πράγματι απαθανατίσει τον εαυτό της.
Σημειώνοντας έτσι, μία σειρά από πρωτιές στην ιστορία της τέχνης. Γιατί η φλαμανδή ζωγράφος ήταν η πρώτη γυναίκα καλλιτέχνης, που αποφάσισε να κάνει την αυτοπροσωπογραφία της. Ενώ επίσης ήταν η πρώτη γυναίκα που υπέγραψε τους πίνακές της. Και ακόμη -το πιο σημαντικό- αυτή η αυτοπροσωπογραφία της είναι η παλαιότερη που απεικονίζει έναν καλλιτέχνη (οποιουδήποτε φύλου) εν ώρα εργασίας: με το καβαλέτο, τα πινέλα και την παλέτα του. Αυτό το έργο έτσι, που βρίσκεται σήμερα στο Kunstmuseum Basel θα αποτελέσει το επίκεντρο της έκθεσης, που θα παρουσιαστεί στην Αμβέρσα μέσα στο 2026 τιμώντας για πρώτη φορά, ύστερα από σχεδόν 500 χρόνια την πιο σημαντική, πρώιμη γυναίκα ζωγράφο της Ευρώπης.
Η έκθεση μάλιστα, θα γίνει στο Snijders & Rockox House συγκεκριμένα, ένα μουσείο φλαμανδικής τέχνης του 16ου και 17ου αιώνα, που βρίσκεται σε απόσταση μικρότερη των πέντε λεπτών με τα πόδια από το οικογενειακό σπίτι της καλλιτέχνιδας.
Γεννημένη το 1527 ή το 1528, η Καταρίνα ήταν κόρη του μανιεριστή ζωγράφου της Αμβέρσας Γιαν Σάντερς βαν Χέμεσεν, ο οποίος και θεωρείται πιθανόν να την καθοδήγησε και την ενθάρρυνε να καλλιεργήσει το ταλέντο της σε μια εποχή, που οι γυναίκες καλλιτέχνιδες ήταν σπάνιες και αν τύχαινε κάποιες να γίνουν επαγγελματίες, εκπαιδεύονταν πάντα από έναν άνδρα, στενό συγγενή.
Ένα ιστορικό – καλλιτεχνικό ντοκουμέντο
Στην αυτοπροσωπογραφία της, η νεαρή καλλιτέχνιδα μας κοιτάζει κατευθείαν, έχοντας μόλις αρχίσει να σχεδιάζει τα περιγράμματα μιας γυναικείας κεφαλής στον καμβά του καβαλέτου της. Το μικρό κεφάλι στο σχέδιο υποδηλώνει, ότι είχε ως στόχο να ζωγραφίσει μια ολόσωμη φιγούρα ενώ η ίδια δεν απεικονίζει τον εαυτό της να ζωγραφίζει με ρούχα εργασίας, αλλά φοράει ένα ακριβό και σίγουρα διόλου πρακτικό, βελούδο. Όσο για τα χέρια της είναι μεγάλα σε αναλογία με το κεφάλι και το στήθος της, ίσως για να τα τονίσουν ως όργανα της δημιουργικότητάς της.
Κι όπως σημειώνει η Αριένε Μένσγκερ, επιμελήτρια έργων Παλαιών Δασκάλων στο Kunstmuseum Basel πρόκειται για ένα έργο, που αποτελεί «ένα σημαντικό ιστορικό-τεχνικό ντοκουμέντο, τόσο όσον αφορά την εικόνα των γυναικών ζωγράφων όσο και την ίδια την πρακτική της ζωγραφικής».
Την χρονιά της αυτοπροσωπογραφίας εξάλλου, η Βαν Χέμεσεν ζωγράφισε επίσης, την «Νεαρή γυναίκα στο παρεκκλήσι», η οποία όπως πιστεύεται ήταν η μεγαλύτερη αδερφή της Κριστίνα.
Καθώς μάλιστα οι δύο πίνακες έχουν το ίδιο μέγεθος, πιθανότατα να ήταν μενταγιόν.
Η αναγνώριση
Το 1554 η Καταρίνα παντρεύτηκε τον Κριστιάν ντε Μοριέμ, οργανίστα στον Καθεδρικό Ναό της Αμβέρσας και λίγα χρόνια αργότερα, το 1556-58 το ζευγάρι έζησε για ένα διάστημα στη Μαδρίτη, στον κύκλο της αυλής της Μαρίας της Ουγγαρίας. Κανένας από τους πίνακές της στη Μαδρίτη ωστόσο δεν είναι γνωστός ενώ το τελευταίο χρονολογημένο έργο της είναι από το 1554.
Η ζωγράφος πέθανε γύρω στο 1565-68, πιθανώς κατά τη διάρκεια τοκετού αλλά είχε προλάβει να απολαύσει την αναγνώριση. Η «Περιγραφή των Κάτω Χωρών» του Λοντοβίκο Γκουιτσαρντίνι, το 1567 την καταγράφει ως μία από τις «διάσημες γυναίκες στις τέχνες». Ενώ ένα χρόνο αργότερα, ο ιταλός ιστορικός τέχνης Τζόρτζιο Βαζάρι τον ακολούθησε, περιγράφοντάς την ως «εξαιρετική στην φιλοτέχνηση μινιατούρων», που είχε κερδίσει «καλό μισθό» στη βασιλική αυλή της Μαδρίτης.
Σε όλη τη διάρκεια της καριέρας της όμως, όπως αναφέρει ο επιμελητής Μάαρτεν Μπάσενς ολοκλήρωσε μόνον 16 σωζόμενα πορτρέτα και πέντε ή έξι πίνακες με θρησκευτικά θέματα ενώ υπάρχουν και άλλα έργα, που αποτελούν αντικείμενο διχογνωμίας.
Το μουσείο Snijders & Rockox διεξάγει όμως, τώρα εκτεταμένη αρχειακή έρευνα που επεκτείνεται και στην οικογένεια Βαν Χένεσεν. Με τις πρώτες πληροφορίες να λένε, πως τα αδέρφια της Καταρίναι μπορεί επίσης να ήταν ζωγράφοι ενώ άλλα μέλη της οικογένειας ήταν μουσικοί.
Αυξανόμενο ενδιαφέρον
Γεγονός πάντως είναι, ότι τα τελευταία χρόνια υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον για γυναίκες της κατηγορίας των Παλαιών Δασκάλων, που αδικαιολόγητα δεν έχουν λάβει την προσοχή που τους αξίζει. Κάτι, που αντικατοπτρίζεται και στα νέα αποκτήματα των μουσείων, επίσης στην αγορά τέχνης, στην έρευνα και στις εκθέσεις. Τα μουσεία τώρα επιδιώκουν ενεργά να αποκτήσουν έργα γυναικών καλλιτεχνών και στο πλαίσιο αυτό, τον Σεπτέμβριο του 2025, το Εθνικό Μουσείο της Στοκχόλμης αγόρασε ένα πορτρέτο της ιταλίδας ζωγράφου Σοφονίσμπα Ανγκουίσολα (1532 – 1625).
Άλλη σημαντική γυναίκα καλλιτέχνιδα του 16ου αιώνα, επίσης Ιταλίδα, ήταν η Λαβίνια Φοντάνα και το 2025, τουλάχιστον τρία μουσεία απέκτησαν έργα της: Το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μόντρεαλ, το Εθνικό Μουσείο Δυτικής Τέχνης του Τόκιο και τα Μουσεία Καλών Τεχνών του Σαν Φρανσίσκο.
Όσον αφορά την Καταρίνα βαν Χέμεσεν μετά την Αμβέρσα η έκθεσή της θα παρουσιαστεί στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Στην ίδια έκθεση θα παρουσιάζονται και έργα του πατέρα της.
Διαβάστε επίσης:
F1 2026: Πετάει η νέα Red Bull (video)
Buy, Hold or Sell: Άμεση ανάλυση για ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ, ΔΑΑ, Eurobank, Fourlis
ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ
