Αρτεμισία Τζεντιλέσκι – Σπάνια αυτοπροσωπογραφία της διασημότερης γυναίκας ζωγράφου της Ευρώπης σε δημοπρασία

Ήταν μόλις 20 χρονών, νεαρή ζωγράφος στη Ρώμη των αρχών του 17ου αιώνα, όταν αποφάσισε σε μια πρώιμη, σπάνια αυτοπροσωπογραφία της να υιοθετήσει τη μορφή μιας χριστιανής μάρτυρος, της Αγίας Αικατερίνης της Αλεξάνδρειας. Και είναι μία από τις μόλις πέντε, γνωστές αυτοπροσωπογραφίες της –οι τρεις βρίσκονται σε μουσεία- και η παλαιότερη πιθανότατα, που φθάνει τώρα σε δημοπρασία. Πρόκειται για την διασημότερη γυναίκα ζωγράφο της Ευρώπης την Αρτεμισία Τζεντιλέσκι.

Πολλοί από τους πίνακες της Αρτεμισίας παρουσιάζουν γυναίκες από τη Βίβλο και την αρχαία ιστορία, καθώς «αυτά τα θέματα δεν ήταν καθόλου ασυνήθιστα εκείνη την εποχή, αλλά η Αρτεμισία απέδιδε με ιδιαίτερο ρεαλισμό και ψυχολογικό βάθος τη δύναμη και το πάθος των ηρωίδων της αλλά ταυτόχρονα και πόσο ευάλωτες ήταν», όπως εξηγεί η Λετίσια Τρέβες, παγκόσμια επικεφαλής Έρευνας και Τεχνογνωσίας, Old Masters του οίκου Christie’s, όπου θα γίνει η δημοπρασία στις 4 Φεβρουαρίου. Παρ΄ότι μάλιστα το συγκεκριμένο θέμα μπορεί να καθορίστηκε ύστερα από παραγγελία, γεγονός είναι, ότι «…αυτό που ήθελαν από εκείνην ήταν κάτι που κανένας άνδρας καλλιτέχνης δεν μπορούσε να προσφέρει, δηλαδή την γυναικεία προοπτική και ευαισθησία», όπως προσθέτει. Η εκτίμηση του πίνακα είναι από 2.500.000 ως 3.500.00 δολάρια.

Η ενασχόλησή της με αυτήν ιστορική μορφή του 4ου αιώνα επαναλαμβάνεται σε έναν ακόμη πίνακα, που χρονολογείται ένα ή δύο χρόνια αργότερα και σήμερα βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Και στις δύο απεικονίσεις η Αρτεμισία κρατάει ένα φύλλο φοίνικα – σύμβολο μαρτυρίου – και φοράει ένα στέμμα, που δείχνει τη βασιλική καταγωγή της Αικατερίνης ενώ και το όργανο των βασανιστηρίων της αγίας μπορεί να το δει κανείς αριστερά της εικόνας. Προικίζοντας την αγία με τα δικά της χαρακτηριστικά, δημιουργεί επίσης, μια στενή επικοινωνία μεταξύ του καλλιτέχνη και του θέματός του, προσκαλώντας έτσι, τον θεατή να ερμηνεύσει την εικόνα ως ευλαβική και αυτοστοχαστική.
Μοναδική επαγγελματίας

Η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι είναι μια από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες στην ιστορία της τέχνης και η ζωή της ήταν τόσο αξιοσημείωτη όσο και το έργο της. Αν και δεν ήταν μοναδική ως επαγγελματίας ζωγράφος στην Ιταλία κατά την πρώιμη περίοδο του μπαρόκ – προηγουμένως είχαν διακριθεί καλλιτέχνιδες όπως η Λαβίνια Φοντάνα και η Σοφονίσμπα Ανγκουισόλα – η καριέρα και το έργο της Αρτεμισίας την χαρακτηρίζουν ως μια μοναδική επαγγελματία στην ανδροκρατούμενη ιστορία της τέχνης.

Η επιτυχία της στην εποχή της και η αναγνώρισή της στη δική μας δεν ήταν όμως, διόλου εύκολη. Γιατί για μια έφηβη κοπέλα στη Ρώμη η επαγγελματική της ιδιότητα ως καλλιτέχνης δεν ήταν αναμενόμενη. Μεγαλωμένη στο σπίτι του πατέρα της, που ήταν ο καταξιωμένος ζωγράφος Οράτιο Τζεντιλέσκι, η Αρτεμισία έζησε σε μεγάλο βαθμό μια απομονωμένη ζωή, τυπική ωστόσο για τις ανύπαντρες γυναίκες της εποχής της. Ως εκ τούτου ήταν και ελάχιστα γνωστή σε ανθρώπους εκτός της οικιακής σφαίρας. Κάτι που όπως θεωρείται σήμερα ίσως κινητοποίησε την αποφασιστικότητά της να γίνει ευρύτερα γνωστή.

Η εντυπωσιακή μεταμόρφωση

Το ταλέντο και οι δεξιότητές της, σε κάθε περίπτωση όμως, εξελίχθηκαν ραγδαία. Όπως παρατηρεί η ιστορικός της τέχνης Ελίζαμπεθ Κρόπερ, ειδική στην ιταλική και γαλλική τέχνη και λογοτεχνία της Αναγέννησης και του Μπαρόκ η Τζεντιλέσκι «έμαθε ακόμα πιο γρήγορα επειδή δεν υπήρχε τίποτα να ξεμάθει».

Η αποφασιστική μεταμόρφωσή της από ένα άγουρο ταλέντο σε μια τρομερή καλλιτέχνιδα άρχισε με την αναχώρησή της από τη Ρώμη, μετά την καταδίκη του βιαστή της, του ζωγράφου Αγκοστίνο Τάσι. Ένα τραγικό γεγονός που δεν την πτόησε, καθώς έγινε η αφορμή να κάνει το άλμα που επιθυμούσε. Έφθασε έτσι στην Φλωρεντία τον χειμώνα του 1612–13, ίδρυσε το δικό της στούντιο και εισήλθε σε μια πόλη πλούσια σε πολιτισμό και ευκαιρίες. Αλλά και ο γάμος της – κοινωνικά σκόπιμος παρά ρομαντικός – της έδωσε ένα μέτρο ανεξαρτησίας που αποδείχθηκε κρίσιμο.

Η Αρτεμισία έτσι, ενώ διέμενε στη Φλωρεντία από το 1613 έως το 1620, όχι μόνο βρήκε την καλλιτεχνική της φωνή αλλά ανέπτυξε και μια αξιοσημείωτη οξύνοια στην ανεύρεση χορηγών. Εξασφάλισε παραγγελίες από συλλέκτες της ελίτ, συμπεριλαμβανομένων μελών της οικογένειας των Μεδίκων, και κινήθηκε σε κύκλους που περιλάμβαναν προσωπικότητες, όπως ο αστρονόμος Γκαλιλέο Γκαλιλέι και όπως ο ποιητής Μικελάντζελο Μπουοναρότι ο Νεώτερος. Τον Ιούλιο του 1616 εξάλλου, πέτυχε να γίνει μέλος της Accademia delle Arti del Disegno, μια μεγάλη διάκριση, που εδραίωσε την επαγγελματική της ταυτότητα ανεξάρτητα από τον πατέρα της.

Η στρατηγική της προβολής

Με την άφιξή της στη Φλωρεντία, η Αρτεμισία άρχισε να ενσωματώνει την μορφή της στα έργα, που δημιουργούσε, κάτι που και άλλοι καλλιτέχνες της πόλης είχαν υιοθετήσει προηγουμένως. «Η αυτοπροσωπογραφία είχε ήδη ριζώσει ως είδος στη σχολή της Ακαδημίας και οι φλωρεντινοί ζωγράφοι ήταν γνωστό, ότι εντάσσονταν στους πίνακές τους με τη μορφή ‘‘μεταμφιεσμένων’’ αυτοπροσωπογραφιών», εξηγεί η Λετίσια Τρέβες. Προσθέτοντας ότι οι καλλιτέχνες της εποχής της ανταποκρινόταν στις συνθήκες της αγοράς και τη ζήτηση για το έργο τους.

Επιπλέον η πρακτικότητα και η στρατηγική ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες στην προσέγγιση της Αρτεμισίας και στην προκειμένη περίπτωση η χρησιμοποίηση μοντέλων είχε κόστος ενώ η χρήση της δικής της εικόνας ήταν οικονομική. Η καλλιτέχνιδα έφτασε άλλωστε στη Φλωρεντία σκεπτόμενη τόσο εμπορικά, όσο και στο πλαίσιο αναδιαμόρφωσης της προσωπικής της εικόνας. Κάτι που σαφώς πέτυχε, καθώς ενσωματώνοντας τη δική της μορφή σε πίνακες αγίων, μαρτύρων και αλληγορικών μορφών, κατάφερε να ενισχύσει το προφίλ της και να αξιοποιήσει τη θέση της ως εδραιωμένη γυναίκα ζωγράφος.

Αυτή η στρατηγική μάλιστα, την φέρνει κοντά σε άλλους καλλιτέχνες του 17ου αιώνα, όπως ο Ρέμπραντ, ο οποίος προώθησε τον εαυτό του, χρησιμοποιώντας διάφορα κοστούμια για τους πίνακές του και κάνοντας μεταμφιέσεις ως ένα είδος καρικατούρας, που είχε ζήτηση στην αγορά. Ακόμη όμως, και σύγχρονες προσωπικότητες όπως η Σίντι Σέρμαν, προβάλλουν το παιχνίδι ρόλων και την κατασκευή διαφορετικών προσωπικοτήτων. Η αυτογνωσία έτσι, της Αρτεμισίας την ορίζει ως πρόδρομο μιας πιο σύγχρονης, αναστοχαστικής προσέγγισης στη συγγραφή και την αυτοδιαμόρφωση.

Φεμινιστικό είδωλο

Στην εποχή μας το ενδιαφέρον για την Τζεντιλέσκι είναι διαρκώς αυξανόμενο, με την αρχή να γίνεται στην ιστορική έκθεση «Γυναίκες Καλλιτέχνιδες, 1550–1950» στο Σικάγο το 1979. Αλλά εκείνη που εκτόξευσε την καλλιτέχνιδα ήταν η έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου το 2020. Την ίδια χρονιά, η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι έγινε η δεύτερη πιο δημοφιλής καλλιτέχνης στο Google (μετά τη Φρίντα Κάλο) και η τέταρτη πιο δημοφιλής στο Google συνολικά, ξεπερνώντας τους Πικάσο, Μπάνκσι και Βελάσκεθ στην κατάταξη. Μια όπερα εξάλλου, βασισμένη στη ζωή της πρόκειται να κάνει πρεμιέρα στη Γερμανία το 2028 για να ταξιδέψει στη συνέχεια σε τέσσερεις ευρωπαϊκές πόλεις μεταξύ των οποίων και στο Λονδίνο.

Λίγες μπαρόκ εικόνες έχουν αιχμαλωτίσει άλλωστε τη σύγχρονη φαντασία τόσο δυναμικά όσο η «Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη» (1612–1613), όπου το έντονο κιαροσκούρο και η βίαιη απεικόνιση μιας γυναίκας που αποκεφαλίζει αποφασιστικά έναν ισχυρό άνδρα έχουν οδηγήσει το κοινό να την θεωρήσει ως πρωτο-φεμινιστικό είδωλο. Η ζωή και το έργο της συνεχίζουν έτσι να εμπνέουν νέες αναγνώσεις επιβεβαιώνοντας ότι η στρατηγική αυτο-αναπαράστασή της δεν ήταν απλώς μια τακτική επιβίωσης, αλλά μια διαρκής συμβολή στον τρόπο με τον οποίο οι καλλιτέχνες κατανοούν, διεκδικούν και αξιοποιούν την εικόνα τους.

Διαβάστε επίσης:

Λοβέρδος: Σε πλήρη κινητοποίηση το ΥΠΕΞ για τον επαναπατρισμό των θυμάτων από τη Ρουμανία

FT: Η ΕΚΤ εξετάζει νέα μείωση επιτοκίων όσο το δολάριο υποχωρεί

Χρυσός: Ξεπέρασε τα 5.200 δολάρια – Κέρδη άνω του 20% από την αρχή του έτους