Υπήρξε στ΄ αλήθεια ο Τρωικός Πόλεμος; Η απάντηση από τον ανασκαφέα της Τροίας

«Αν μια μέρα ερχόταν κάποιος στην ανασκαφή μου και με ρωτούσε αν ο Τρωικός Πόλεμος όντως συνέβη, η απάντησή μου ως αρχαιολόγου που εργάζεται στην Τροία θα ήταν: Γιατί όχι;». Ο Μάνφρεντ Κόρφμαν, ο γερμανός αρχαιολόγος, που συνέδεσε το έργο και το όνομά του με τις ανασκαφές της σύγχρονης εποχής στην Τροία μπορεί να μην είχε, όπως διευκρίνιζε, τις σαφείς αποδείξεις για τον Τρωικό Πόλεμο του Ομήρου, όμως «ακόμα και με ορισμένες επιφυλάξεις μπορώ να δώσω μια βασικά καταφατική απάντηση», έλεγε. «Δεν μπορούμε ακόμα να αποδείξουμε ότι έλαβε χώρα ο Τρωικός Πόλεμος.

Ωστόσο, όλα τα έμμεσα στοιχεία δείχνουν ένοπλες συγκρούσεις γύρω στο 1200 π.Χ. μεταξύ της περιοχής που τώρα είναι η Ελλάδα και της περιοχής που στην εποχή του βασιλείου των Χετταίων ονομαζόταν Βιλούσα. Και προς το παρόν μπορεί να μη γνωρίζουμε αν όλες ή μερικές από αυτές τις συγκρούσεις ενσωματώθηκαν στη μεταγενέστερη μνήμη για τον Τρωικό Πόλεμο ή αν μεταξύ αυτών υπήρξε ένας, ιδιαίτερα αξιομνημόνευτος και μοναδικός Τρωικός Πόλεμος. Ωστόσο, όλα υποδηλώνουν ότι η ιστορία του Ομήρου για μια στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Ελλήνων και κατοίκων της Τροίας βασίζεται σε μια ανάμνηση ιστορικών γεγονότων – όποια κι αν ήταν αυτά- κάτι που πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπ΄όψιν».

Επρόκειτο άλλωστε για γεγονότα, που διαδραματίσθηκαν μέσα και γύρω από την Τροία στο τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, αφήνοντας το στίγμα τους στην ελληνική ποίηση και διαδόθηκαν μέσω της προφορικής παράδοσης φθάνοντας ως την εποχή του Ομήρου.

Κάτι που αποδεικνύει και η ομηρική ακαδημαϊκή έρευνα όσον αφορά την Ιλιάδα, η οποία θεωρείται το αποκορύφωμα αυτής παρατεταμένης προφορικής διάδοσης παρελθόντων ιστορικών γεγονότων, που αποδίδονταν από τους αοιδούς των διαφόρων εποχών. Για να φθάσει ισχυρή ως τις μέρες μας, με πολλούς τρόπους πλέον, όπως η πρόσφατη κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας, που κινητοποίησε και πάλι το διεθνές ενδιαφέρον για τα ομηρικά έπη αποδεικνύοντας την αντοχή και την γοητεία τους μέσα στο χρόνο.

Η Βιλούσα και οι Αχιγιάβα

Αποκλειστικός ανασκαφέας της Τροίας από το 1988 ως το 2005, όταν έφυγε από τη ζωή, ο Κόρφμαν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τίμπιγκεν, εκτός από το καθαρά επιστημονικό του έργο, είχε καταθέσει συχνά τις απόψεις του στο ευρύτερο κοινό, όπως με ένα από τα τελευταία κείμενά του στο περιοδικό Archaeology. Όπως αναφέρει λοιπόν στο συγκεκριμένο κείμενο υπάρχουν ορισμένες κρίσιμες πληροφορίες που είχαν μεταδοθεί στην Ιλιάδα από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού έως την περίοδο του Ομήρου τον 8ο αιώνα π.Χ.:

Κατ΄αρχάς η πόλη «Ίλιον» ή « Ίλιος» της Ιλιάδας πρέπει στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού να ήταν γνωστή ως «Βίλιος».(Με τον ήχο «w», που χρησιμοποιούνταν στα ελληνικά, τουλάχιστον μέχρι το 1200 π.Χ., να γίνεται όλο και πιο ασαφής στη διάλεκτο του Ομήρου, περίπου 450 χρόνια αργότερα, ώσπου τελικά εγκαταλείφθηκε εντελώς). «Συνεπώς, ο «Ίλιος» της Ιλιάδας ήταν ταυτόσημος με την «Βιλούσα», όπως ήταν γνωστή η Τροία από τους Χετταίους ηγεμόνες της Ανατολίας εκείνη την εποχή και κατά πάσα πιθανότητα και από τους ίδιους τους κατοίκους της», όπως σημειώνει ο Κόρφμαν.

Όσο για τους Έλληνες επιτιθέμενους στην Τροία, ενώ στην Ιλιάδα ονομάζονται σταθερά «Αχαιοί» ή «Δαναοί», κατά την εποχή που γράφτηκε το έπος δεν υπήρχαν αυτές οι ονομασίες για τον ελληνικό λαό. «΄Ετσι οι «Αχαιοί» της Ιλιάδας πρέπει να ήταν ταυτόσημοι με τους κατοίκους της Αχιγιάβα, ενός δυτικού βασιλείου που εμφανίζεται σε χεττιτικά έγγραφα του 14ου και 13ου π.Χ αιώνα, τα οποία αναφέρουν επιθέσεις στις δυτικές ακτές της Ανατολίας», ανέφερε ο ίδιος. Προσθέτοντας μάλιστα, ότι από την άλλη πλευρά, οι «Δαναοί» της Ιλιάδας θα πρέπει να ήταν ταυτόσημοι με τους κατοίκους της «Δανάγια», ενός βόρειου βασιλείου που περιγράφεται σε αιγυπτιακά έγγραφα του 14ου αιώνα π.Χ.

Για να καταλήξει, πως κατόπιν αυτών «Οι ομηρικοί μελετητές μπορούν να συμπεράνουν ότι υπολείμματα της μνήμης μιας ή περισσότερων επιθετικών πράξεων εναντίον της δυτικής ακτής της Ανατολίας θα μπορούσαν να έχουν μεταφερθεί μέσω της ποίησης των Αχιγιάβα κατά τη διάρκεια των αιώνων, μεταξύ περίπου 1200 και 800 π.Χ. Επιπλέον, η Ιλιάδα του Ομήρου πιθανότατα έχει διατηρήσει υπολείμματα της μνήμης μιας ή περισσότερων επιθετικών πράξεων των Αχιγιάβα εναντίον της Βιλούσα τον 13ο αιώνα π.Χ.».

Μια απαράμιλλη πόλη

Καταστροφή της Τροίας φαίνεται ότι υπήρξε γύρω στο 1180 π.Χ. όπως σημειώνει ο ίδιος, (μια χρονολογία που αντιστοιχεί στο τέλος της ανασκαφής του στα επίπεδα Τροία VI ή VII α), πιθανώς από έναν πόλεμο, στον οποίο η πόλη ηττήθηκε. Απόδειξη, οι ενδείξεις πυρκαγιάς, μερικοί σκελετοί και οι σωροί από βολίδες σφεντόνας, που δείχνουν ότι οι άνθρωποι που την είχαν υπερασπιστεί δεν κατόρθωσαν να μεριμνήσουν για τους νεκρούς τους ούτε για τα εφόδιά τους.

Ακολούθησε μια μεταβατική περίοδος μερικών δεκαετιών ώσπου ένας νέος πληθυσμός από τα ανατολικά Βαλκάνια ή τη βορειοδυτική περιοχή της Μαύρης Θάλασσας εγκαταστάθηκε στα ερείπια της αποδυναμωμένης πόλης. Και τώρα πια αυτή η πόλη έγινε πραγματικά μεγάλη για τα δεδομένα της περιοχής εκείνης της εποχής, με ευρύτερο ρόλο μάλιστα στον έλεγχο της πρόσβασης από τη Μεσόγειο στη Μαύρη Θάλασσα και από τη Μικρά Ασία στη νοτιοανατολική Ευρώπη και αντίστροφα.

Η ακρόπολη της ήταν απαράμιλλη στην ευρύτερη περιοχή και, από όσο γνωρίζουμε μέχρι σήμερα, απαράμιλλη και οπουδήποτε αλλού στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Φυσικό επόμενο λοιπόν, να δέχεται επανειλημμένες επιθέσεις από επίδοξους κατακτητές απέναντι στις οποίες έπρεπε να αμυνθεί ξανά και ξανά, όπως υποδεικνύεται από τις επισκευές που έγιναν στις οχυρώσεις της ακρόπολης και τις προσπάθειες για την επέκταση και την ενίσχυσή τους.

Στο σημείο αυτό εντυπωσιακή είναι η οχύρωση που έφερε στο φως ο ίδιος ο Κόρφμαν ανασκάπτοντας έναν κατώτερο οικισμό της Τροίας από τον 17ου ως τις αρχές του 12ου π.Χ. αιώνα, στα νότια και ανατολικά της ακρόπολης. Όπως έχουν δείξει μάλιστα οι μαγνητομετρικές έρευνες αλλά και επτά ανασκαφές που έχουν πραγματοποιηθεί από το 1993, αυτή η κατώτερη πόλη περιβαλλόταν κατά τον 13ο π.Χ. από μια εντυπωσιακή οχυρωματική τάφρο σε σχήμα U, πλάτους περίπου3.5 μέτρων και βάθους σχεδόν 2 μέτρων, λαξευμένη στο ασβεστολιθικό υπόβαθρο ενώ επίσης ανακαλύφθηκε και ένα νεκροταφείο. «

Οι πιο πρόσφατες ανασκαφές έχουν καθορίσει ότι η Τροία, η οποία τώρα καλύπτει περίπου εβδομήντα πέντε στρέμματα, είναι περίπου δεκαπέντε φορές μεγαλύτερη από ό,τι είχε προηγουμένως θεωρηθεί», καταλήγει ο ίδιος.

Το σκηνικό της Ιλιάδας

Στην Ιλιάδα ο Όμηρος θεωρούσε δεδομένο ότι το κοινό του γνώριζε για τον πόλεμο στην Τροία. Και στο πλαίσιο αυτό ασχολήθηκε κυρίως με την περιγραφή της οργής του Αχιλλέα και των συνεπειών της ενώ επίσης χρησιμοποίησε την Τροία και τον πόλεμο ως ποιητικό σκηνικό για μια σύγκρουση μεταξύ ανθρώπων και θεών. Από την οπτική ενός αρχαιολόγου, ωστόσο, η Ιλιάδα μπορεί να ερμηνευτεί ως «σκηνικό» με μια εντελώς διαφορετική έννοια. Γιατί κάποιος μπορεί να δει τον Όμηρο ή τους «πληροφοριοδότες» του ως αυτόπτες μάρτυρες της Τροίας και του τοπίου της στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ., την περίοδο δηλαδή, κατά την οποία οι μελετητές συμφωνούν γενικά, ότι ο ποιητής συνέθεσε το έπος του.

«Η Τροία ήταν σε μεγάλο βαθμό μια ερειπωμένη τοποθεσία στην εποχή του Ομήρου, αλλά τα ερείπια της Τροίας VI/VIIα, τόσο η ακρόπολη όσο και η κάτω πόλη, ήταν ακόμα εντυπωσιακά», όπως ανέφερε ο Κόρφμαν. «Το κοινό εκείνης της εποχής έτσι, αλλά και οι μεταγενέστεροι, θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν τα γενικά περιγράμματα των τόπων όπου διαδραματιζόταν η δράση από περιγραφικές αναφορές στην Ιλιάδα.

Μπορούσαν να την οπτικοποιήσουν, για παράδειγμα, κάθε φορά που ανέβαιναν μια πλαγιά στο «ιερό Ίλον». Έναν συχνά επαναλαμβανόμενο όρο στην Ιλιάδα, μόνο που δεν υπάρχει ένα τέτοιο ιερό κτήριο στην περιοχή. Αντίθετα μπορούμε να υποστηρίξουμε πειστικά την ύπαρξη ενός ή περισσότερων ιερών, ίσως με τη μορφή ξύλινων κατασκευών, από τις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. το αργότερο σε αυτήν την τοποθεσία, η οποία στη συνέχεια χρησίμευσε ως κέντρο λατρείας στα τέλη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Δεν υπάρχει τίποτα στο αρχαιολογικό αρχείο που να αντικρούει τον ισχυρισμό ότι η Τροία και η γύρω ύπαιθρος αποτέλεσαν το σκηνικό για την Ιλιάδα του Ομήρου το 700 π.Χ.»

Ο ρόλος των Χετταίων

Παρ΄όλο που η Τροία βρίσκεται στην Ανατολία, ο μεγάλος αρχαιολόγος Καρλ Μπλέγκεν, ο οποίος διηύθυνε τις ανασκαφές στην περιοχή τη δεκαετία του 1930, θεωρούσε την Τροία VI/VIIa ως ελληνικό οικισμό. Την ίδια άποψη είχε διατυπώσει νωρίτερα, στη δεκαετία του 1870 ο Σλήμαν και ιδέα έτσι, μιας ελληνικής Τροίας, εδραιώθηκε για μεγάλο διάστημα.

Σήμερα όμως και με τις νεώτερες ανασκαφές, όπως επισημαίνει ο Κόρφμαν γνωρίζουμε, ότι η Τροία της Εποχής του Χαλκού είχε ισχυρότερους δεσμούς με την Ανατολία παρά με το Αιγαίο. Αποδεικτικά στοιχεία, η κεραμική που ήρθε στο φως σε τόνους, καθώς και άλλα ευρήματα όπως μια σφραγίδα με τοπική ιερογλυφική επιγραφή, καθώς και η συνολική εικόνα του οικισμού, η αρχιτεκτονική από πλίνθους και οι ταφές με καύση νεκρών.

Αλλά και ερευνητές, ειδικευμένοι στην περιοχή της Ανατολίας έχουν προτείνει, ότι η πόλη που σήμερα ονομάζουμε Τροία ήταν στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού το βασίλειο της Βιλούσα, αρκετά ισχυρό ώστε να συνάπτει συνθήκες με την Αυτοκρατορία των Χετταίων ενώ ακόμη και οι Αιγύπτιοι φαίνεται να είχαν σχέσεις με αυτό. Καθοριστικά όμως είναι τα αρχεία των Χετταίων, που μιλούν για πολιτικές και στρατιωτικές εντάσεις γύρω από την Τροία ακριβώς κατά τον 13ο και τις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ. – την υποτιθέμενη εποχή του Τρωικού Πολέμου.

«Με βάση τα χρόνια εμπειρίας και γνώσης μου για την Τροία, πιστεύω ότι σήμερα η απάντηση στο ερώτημα για την ύπαρξη του Τρωικού Πολέμου θα πρέπει να αναζητηθεί στις ανακαλύψεις που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, τα νέα αρχαιολογικά δεδομένα και τα ευρήματα μιας πραγματικά διεπιστημονικής προσέγγισης στην έρευνα της Τροίας», κατέληγε στο κείμενό του ο αρχαιολόγος. Πετώντας το γάντι έτσι, σε αμφισβητίες για να τον αντικρούσουν, εφ΄όσον μπορούν να καταθέσουν αποδεικτικά στοιχεία. Κάτι που δεν έχει γίνει ως σήμερα.

Διαβάστε επίσης:

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Μπενάκη

Ήταν Μινωίτης ο θεός Διόνυσος; Αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Α αλλάζει τα δεδομένα

Θεατρικό Μουσείο: Χιλιάδες αντικείμενα διασώζονται και αναδεικνύονται