Ανακάλυψη: Νέα αποκρυπτογράφηση συμβόλων της Γραμμικής Β και τα αρώματα των Μυκηναίων

Ένα μπαχαρικό, που θα μπορούσε να είναι η κανέλλα. Και μια ρίζα φυτού, που εύκολα θα ήταν ο αρωματικός κάλαμος. Και τα δύο, συστατικά των αρωματικών ελαίων που χρησιμοποιούσαν οι Μυκηναίοι πριν από 3.300 χρόνια αλλά ως σήμερα δεν είχαν αναγνωριστεί. Η ερμηνεία όμως, δύο δυσανάγνωστων ως τώρα σημείων της Γραμμικής Β γραφής δίνει την πιθανή απάντηση.

Κι έτσι οι συνταγές αρωμάτων που έρχονται από το βαθύ παρελθόν μπορούν τώρα να αποδοθούν –ή και να παρασκευαστούν- με τη μεγαλύτερη προσέγγιση. Γιατί παρ΄ όλο που η γραφή της Μυκηναϊκής εποχής, το συλλαβικό αλφάβητο δηλαδή, που αποτέλεσε και την πρώτη γραφή της ελληνικής γλώσσας έχει αποκρυπτογραφηθεί από το 1952 από τον αρχιτέκτονα Μάικλ Βέντρις, αρκετά σύμβολά της-για την ακρίβεια 23- παρέμεναν αδιευκρίνιστα.

Εξόχως σημαντική λοιπόν η ανακάλυψη της ομάδας ερευνητών του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Kadmos αποκαλύπτοντας βασικά στοιχεία της αρωματοποιίας των μυκηναϊκών ανακτόρων.

Για την έρευνά τους οι Έστερ Σαλγκαρέλα, Λάουρα Μπελινάτο και Σίλβια Φεράρα ανέλυσαν λεπτομερώς πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στο Παλάτι του Νέστορα στην Πύλο, στις οποίες καταγράφονταν οι πρώτες ύλες για την παραγωγή αρωματικών ελαίων. Πρόκειται για τις γνωστές πινακίδες από το Αρχείο του ανακτόρου, που χρονολογούνται στο 1200 π.Χ. περίπου και είναι όμως, εξαιρετικά σύντομες και αινιγματικές, γεγονός που δυσχέραινε την πλήρη κατανόησή τους για χρόνια.

Πολύπλοκη βιομηχανία αιθέριων ελαίων

Οι Μυκηναίοι ως γνωστόν ήταν διάσημοι στον κόσμο της εποχής, χάριν του εμπορίου στο οποίο επιδίδονταν με μεγάλη επιτυχία και για την παραγωγή αρωματισμένου ελαιόλαδου. Το αποδεικνύουν και τα αρχεία που βρέθηκαν στα παλάτια της Πύλου, στη Μεσσηνία και της Κνωσού, που αποκαλύπτουν μια πολύπλοκη βιομηχανία με εξειδικευμένους εργάτες, οι οποίοι δούλευαν σε εργαστήρια που ασχολούνταν αποκλειστικά στην παραγωγή και τον εξευγενισμό μπαχαρικών και ελαίων.

Αυτό το εμπόριο αρωμάτων μάλιστα δεν ήταν μια ασήμαντη δραστηριότητα. Γιατί σύμφωνα με τις μελέτες το μεγαλύτερο μέρος αυτού του μυκηναϊκού αρωματισμένου ελαίου διοχετευόταν σε εμπορικά δίκτυα που συνέδεαν την ηπειρωτική Ελλάδα με την Κύπρο και διάφορες περιοχές στην ανατολική ακτή της Μεσογείου. Για τις μυκηναϊκές ελίτ έτσι, αυτή η βιομηχανία ήταν ένα εξαιρετικό εξαγωγικό προϊόν και πηγή πλούτου και κύρους.

Οι πινακίδες της Γραμμικής Β ωστόσο, που περιγράφουν αυτή τη διαδικασία είναι εξαιρετικά συνοπτικές. «Οι πινακίδες της Γραμμικής Β, γνωστές για τη λακωνικότητά τους, δεν περιγράφουν λεπτομερώς τη διαδικασία παραγωγής του αρωματικού ελαίου, ούτε εξηγούν τις συνταγές που χρησιμοποιούσαν οι αρωματοποιοί», όπως σημειώνουν οι επιστήμονες στο άρθρο τους με τίτλο

«Περί των μπαχαρικών του Αιγαίου: Προτάσεις αποκρυπτογράφησης πινακίδων που σχετίζονται με τα μπαχαρικά στη Γραμμική Α και Β». Έτσι, πολλά μένει ακόμη να αποσαφηνιστούν, καθώς αρκετά λογογράμματα -σημεία που αντιπροσωπεύουν ολόκληρες λέξεις- τα οποία θα μπορούσαν να ρίξουν φως στα συστατικά που χρησιμοποιούνταν, παρέμειναν αδιάβαστα.

Το μυστηριώδες σύμβολο μιας αρωματικής ρίζας

Πάπυρος (κύπειρος), κόλιανδρος, μαλλί, κρασί, μέλι είναι μερικά από τα συστατικά που αναφέρουν οι πινακίδες της Πύλου, οι οποίες σχετίζονται όλες με τη διανομή πρώτων υλών σε αρωματοποιούς. Μαζί όμως εμφανίζεται και ένα μυστηριώδες συστατικό, που συμβολικά έχει ορισθεί ως *157. Ύστερα από την μελέτη του συμβόλου όμως, οι ερευνητές προτείνουν ότι σχετίζεται με την ρίζα του φυτού κάλαμος καθώς στα μυκηναϊκά, η λέξη wi-ri-za σημαίνει «ρίζα».

Επειδή όμως η ίδια λέξη φαίνεται να χρησιμοποιείται και σε πινακίδες με πολύ διαφορετικά συμφραζόμενα, που είχαν σχέση με το μαλλί, οι μυκηναίοι γραφείς φαίνεται ότι είχαν μια ευφυή λύση: Για να αναφερθούν στο μαλλί έγραφαν την λέξη ολόκληρη (wi-ri-za) ενώ για την ρίζα φυτού συνδύαζαν το σχέδιο μιας ρίζας με τον ήχο «wi» ως ένδειξη. Με αυτόν τον τρόπο, οι δύο λέξεις διακρίνονταν σαφώς στα διοικητικά αρχεία.

Οι καταγεγραμμένες ποσότητες μάλιστα, επιβεβαιώνουν αυτή την ερμηνεία. Στις πινακίδες το σύμβολο *157 εμφανίζεται σε σημαντικές ποσότητες: 10 μονάδες, 16 μονάδες, έως και 28 μονάδες.

Κάθε μονάδα θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει μια μεμονωμένη ρίζα ή -αν πρόκειται για τυποποιημένη μονάδα μέτρησης ξηρών προϊόντων- έως και 120 λίτρα ριζών. Σε αυτή την περίπτωση, μια μεμονωμένη πινακίδα θα κατέγραφε 1.920 λίτρα ριζών, και μια άλλη έως και 3.360 λίτρα.

Και η ανακάλυψη γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, όταν οι ερευνήτριες στρέφουν το βλέμμα τους προς τη Γραμμική Α, τη γραφή που χρησιμοποιούσε ο Μινωικός πολιτισμός και α αποτέλεσε τον πρόδρομο της Γραμμικής Β. Γιατί ένα μινωικό σύμβολο έχει δομή πανομοιότυπη με εκείνη του *157 της Γραμμικής Β. Όσο για την πινακίδα στην οποία είναι χαραγμένο, καταγράφει έναν κατάλογο γεωργικών προϊόντων σε μικρές ποσότητες κλασμάτων μιας μονάδας. Ακριβώς αυτό που θα περίμενε κανείς για μπαχαρικά ή αρωματικά, τα οποία χρησιμοποιούνταν σε μικρές δόσεις.

Ο φλοιός αποξηραμένου φυτού

Δεν είναι φρούτο αλλά μπαχαρικό, λένε, εξάλλου, οι ερευνήτριες, όσον αφορά το σημείο «KA+PO» της Γραμμικής Β, το οποίο ως τώρα συγχεόταν με ένα παραπλήσιο «ka-po» της μινωικής Γραμμικής Α. Και τα δύο ερμηνεύονταν ως τώρα ως καρπός, όμως η νέα μελέτη υποστηρίζει ότι αυτό δεν είναι αληθές. Δεν εμφανίζονται ποτέ μαζί στην ίδια πινακίδα ή στην ίδια καταχώριση ενώ αντίθετα εμφανίζονται σε εντελώς διαφορετικά συμφραζόμενα.

Η λέξη «ka-po» υπάρχει μόνο σε μια πινακίδα από την Κνωσό, σε ένα πλαίσιο όπου αναφέρεται σαφώς σε φρούτα, όπως τα σύκα. Αντίθετα, το μονόγραμμα «KA+PO» εμφανίζεται μόνο στην Πύλο και πάντα σε καταλόγους συστατικών για αρώματα και ποτέ φρούτα. Ένα πλαίσιο δηλαδή, που παραπέμπει αναμφισβήτητα στην η παραγωγή αρωματικών ελαίων. Υιοθετώντας μάλιστα, μία παλαιότερη πρόταση της μελετήτριας Άννα Σακόνι από το 1972 υποστηρίζουν, ότι το «KA+PO» αντιπροσωπεύει τη λέξη «ξηρός μίσχος» ή «ξηρό κλαδί». Και στην αρχαιότητα, αυτή η λέξη θα μπορούσε να αναφέρεται στην κανέλα (τον αποξηραμένο φλοιό του φυτού) ή στην τριγωνέλλα. Σε κάθε περίπτωση, ένα αρωματικό συστατικό και όχι έναν καρπό.

Η ευφυΐα των Μυκηναίων

Η σημαντικότερη αποκάλυψη του άρθρου όμως, δεν είναι απλώς η αναγνώριση αυτών των δύο σημείων, αλλά ο τρόπος λειτουργίας της γραφής της Γραμμικής Β. Μια γραφή, που στην ουσία είναι ένα συλλαβικό σύστημα – κάθε σύμβολο αντιπροσωπεύει μια συλλαβή, όπως «ka», «po», «wi» — αλλά θεωρείται ακατάλληλη φυσικά για τη γραφή της ελληνικής γλώσσας, λόγω του υψηλού βαθμού της αμφισημίας της. Παρ’ όλα αυτά, οι μυκηναίοι γραμματείς προσπάθησαν και ανέπτυξαν διάφορες ορθογραφικές συμβάσεις για να μεγιστοποιήσουν τη φωνητική ακρίβεια και να ελαχιστοποιήσουν τις παρεξηγήσεις. Έτσι η μελέτη δείχνει, ότι ανέπτυξαν επίσης, συγκεκριμένες γραφικές στρατηγικές για τη διάκριση των εμπορευμάτων.

«Αν και η Γραμμική Β θεωρείται ένα αμφίβολο σύστημα γραφής, με σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ γραφής και φωνολογικής ερμηνείας, οι γραμματείς της Γραμμικής Β ανέπτυξαν αποτελεσματικές γραφικές στρατηγικές για την αποσαφήνιση των λογογραμμάτων, δηλαδή των εμπορευμάτων», όπως σημειώνουν οι συγγραφείς του άρθρου.

Επισημαίνοντας ακόμη, ότι οι γραφικές στρατηγικές των Μυκηναίων δεν εφευρέθηκαν από τους ίδιους αλλά κληρονομήθηκαν από τη μινωική γραφή της Γραμμικής Α.

Σε κάθε περίπτωση πάντως, η μελέτη ανοίγει ένα νέο δρόμο για την κατανόηση όχι μόνο των προϊόντων που αποτελούσαν αντικείμενο εμπορίου στα μυκηναϊκά ανάκτορα αλλά και του τρόπου με τον οποίο οι διοικητικοί υπάλληλοι της Εποχής του Χαλκού αντιμετώπιζαν τα πρακτικά προβλήματα της γραπτής επικοινωνίας σε ένα σύστημα που, εκ πρώτης όψεως, φαινόταν ανεπαρκές για τις ανάγκες τους.

Την επόμενη φορά που θα χρησιμοποιήσουμε ένα αιθέριο έλαιο ή μια κολόνια, ας θυμηθούμε, ότι πριν από 3.000 χρόνια και πλέον, στα παλάτια της Πύλου και της Κνωσού, οι γραμματείς κατέγραφαν σε πήλινες πινακίδες τις ακριβείς ποσότητες ριζών, ξηρών στελεχών και μπαχαρικών που αναμειγνύονταν με λάδι, προκειμένου να παρασκευαστούν τα πρώτα αρώματα της δυτικής ιστορίας. Και το έκαναν αυτό με ένα σύστημα γραφής που, μακριά από το να είναι πρωτόγονο, ενσωμάτωνε εξελιγμένες στρατηγικές ώστε για να αποτρέπονται τα λάθη.

Διαβάστε επίσης:

Φωτογραφίες της Καισαριανής – Αρχίζει η επιστημονική μελέτη των σπάνιων ιστορικών ντοκουμέντων

Η ποίηση του βλέμματος – Φωτογραφίες του κόσμου από μια χαρισματική γυναίκα

Ένα «Ανήσυχο κορίτσι» εξήντα εκατομμυρίων – Σπάνιο έργο του Ρόι Λιχτενστάιν σε δημοπρασία