Vemödalen: To τέλος της δημιουργικότητας και της πρωτοτυπίας

Ναι, δεν υπάρχει παρθενογένεση σίγουρα και όλοι οι δημιουργοί εμπνέονται από κάτι. Όμως, όπου κι αν κοιτάξουμε, βλέπουμε κάτι που έχουμε ξαναδεί.

Οι ίδιοι οι καλλιτέχνες και δημιουργοί της αισθητικής εικόνας, είτε είναι τέχνη, ταινία, μόδα, σχέδιο, αρχιτεκτονική ή γαστρονομία, υποφέρουν από την ίδια φοβία: την απουσία της πρωτότυπης σκέψης.

Ένα λεξιλόγιο για όσα δεν μπορούμε να περιγράψουμε

Αυτήν ακριβώς την έννοια περιγράφει η λέξη Vemödalen στο Dictionary of Obscure Sorrows του John Koenig. Το ιδιότυπο λεξικό καταγράφει τα συναισθήματα που υπάρχουν στην ανθρώπινη εμπειρία, αλλά έμεναν για χρόνια χωρίς όνομα.

Το εγχείρημα ξεκίνησε ως μια ιστοσελίδα και κανάλι στο YouTube και εξελίχθηκε σε ένα ιδιαίτερο γλωσσολογικό έργο και το 2021 απέκτησε την έντυπη μορφή ενός λεξικού με την πιο συμβατική έννοια.

Η βασική του λειτουργία είναι απλή αλλά βαθιά ποιητική. Όταν ένα συναίσθημα υπάρχει αλλά η γλώσσα δεν του έχει δώσει όνομα, το λεξικό επινοεί μία λέξη βοηθώντας μας να αναγνωρίσουμε, να προσδιορίσουμε και να κατανοήσουμε αυτό που νιώθουμε.

O τρόμος ότι η πρωτοτυπία είναι ανύπαρκτη

Ανάμεσα στις λέξεις του βρίσκεται και η vemödalen, μια λέξη φτιαγμένη για την εποχή μας. Περιγράφει την απογοήτευση που νιώθουμε όταν φωτογραφίζουμε ή δημιουργούμε κάτι όμορφο και, την ίδια στιγμή, συνειδητοποιούμε ότι χιλιάδες, ίσως εκατομμύρια, πανομοιότυπες εκδοχές έχουν ήδη υπάρξει.

Το ηλιοβασίλεμα που μας εντυπωσιάζει έχει φωτογραφηθεί αμέτρητες φορές. Έχουμε δει το ίδιο τοπίο, την ίδια πόλη, το ίδιο παράθυρο με βροχή, το ίδιο φλιτζάνι καφέ πάνω σε ένα ξύλινο τραπέζι, την ίδια πόζα. Η προσωπική στιγμή αποκτά ξαφνικά κάτι από την αίσθηση του μαζικά παραγόμενου. Και κάπου εδώ η έννοια του vemödalen παύει να αφορά μόνο τη φωτογραφία ή την ευρύτερη ανθρώπινη δημιουργία.

Το παράδοξο της πολιτισμικής αφθονίας

Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, η πρόσβαση στις εικόνες, στις ιδέες και στις πολιτισμικές αναφορές περιοριζόταν από τη γεωγραφία, την κοινωνική τάξη, την εκπαίδευση και την τύχη. Σήμερα ολόκληρη η πολιτισμική ιστορία βρίσκεται στην ίδια οθόνη.

Μια σπηλαιογραφία, ένας πίνακας της Αναγέννησης, η μόδα των seventies, μια ιαπωνική ταινία, μια φωτογραφία από τη δεκαετία του ’90, και μια εικόνα που δημιουργήθηκε από τεχνητή νοημοσύνη είναι άμεσα προσβάσιμα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Όλες οι εποχές μοιάζουν παρούσες ταυτόχρονα, όλες οι εικαστικές γλώσσες είναι διαθέσιμες και κάθε αναφορά μπορεί να ανακυκλωθεί αμέσως.

Αυτή η πολιτισμική αφθονία δημιουργεί ένα παράδοξο. Όσο περισσότερα γνωρίζουμε, τόσο δυσκολότερο γίνεται να αισθανθούμε ότι δημιουργούμε κάτι για πρώτη φορά.

Οι αλγόριθμοι επιβραβεύουν την αναγνωρισιμότητα, οι τάσεις αναπαράγονται μέχρι εξαντλήσεως, η νοσταλγία έχει γίνει βιομηχανία και μια αισθητική που χθες έμοιαζε φρέσκια μπορεί σήμερα να έχει μετατραπεί σε template. Η δημιουργία μοιάζει να κινείται μέσα σε έναν τεράστιο καθρέφτη, όπου κάθε νέα εικόνα επιστρέφει κάποια παλαιότερη.

Κι όμως, η ιδέα ότι η πρωτοτυπία υπήρξε κάποτε απόλυτη είναι περισσότερο μύθος παρά πραγματικότητα. Η τέχνη ανέκαθεν συνομιλούσε με ό,τι είχε προηγηθεί.

Η Αναγέννηση επέστρεψε στις ίδιες θρησκευτικές και μυθολογικές αφηγήσεις, η λογοτεχνία κινείται επί αιώνες γύρω από τον έρωτα, τον θάνατο, την επιθυμία και τη μοναξιά, ενώ η μόδα ζει μέσα από μια αέναη συνομιλία με τα αρχεία της.

Κανένας δημιουργός δεν εμφανίζεται έξω από την ιστορία ή μόνος στο σύμπαν. Η δημιουργία είναι συχνά σύνθεση, επιλογή, συνδυασμός, μετατόπιση και αλλαγή προοπτικής.

Η σημασία της προσωπικότητας στην εποχή της ΤΝ

Η επιμελημένη σύνθεση γίνεται ακόμα πιο σημαντική στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η ΤΝ μπορεί να παράγει μέσα σε δευτερόλεπτα αμέτρητες εικόνες, κείμενα και μουσικές ιδέες, μετατρέποντας την παραγωγή σε μια διαδικασία άνευ ορίων. Η σπανιότητα μετακινείται έτσι από την παραγωγή στην προσωπική κρίση.

Από το «τι μπορώ να δημιουργήσω;» ο καλλιτέχνης μετατοπίζεται στο «τι αξίζει να επιλέξω;». Γιατί αυτή η λέξη και όχι μια άλλη; Αυτό το χρώμα; Αυτό το ύφασμα; Αυτή η αναφορά; Γιατί ένα παλιό κομμάτι που επιστρέφει τώρα αξίζει να αποκτήσει μια διαφορετική ερμηνεία;

Η τέχνη κρίνεται σήμερα από αυτές τις αποφάσεις. Και οι αποφάσεις περνούν μέσα από μια προσωπική ιστορία που κανένα αρχείο και κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να αναπαράγει απολύτως.

Κανένας άνθρωπος δεν έχει ακριβώς το ίδιο σύνολο αναμνήσεων, εμμονών, αποτυχιών, επιθυμιών και εικόνων με έναν άλλο. Εκεί βρίσκεται ακριβώς η προσωπική υπογραφή.

Η ίδια η ιστορία του Dictionary of Obscure Sorrows περιέχει μια όμορφη ειρωνεία. Για να ονομάσει το συναίσθημα του φόβου ότι όλα έχουν ήδη ειπωθεί, ο Koenig χρειάστηκε να επινοήσει μια καινούργια λέξη. Η ίδια η λέξη λοιπόν γίνεται απάντηση στο πρόβλημα που περιγράφει.

Σε έναν πολιτισμό που έχει πλέον πρόσβαση σε σχεδόν ολόκληρο το αρχείο της ανθρωπότητας, τουλάχιστον του δυτικού κόσμου, η δημιουργική πράξη μετακινείται από την αναζήτηση του απολύτως καινούργιου στην τέχνη της επιμέλειας.

Ο καλός δημιουργός είναι πλέον ο καλός curator. Γνωρίζει την ιστορία, αναγνωρίζει τις αναφορές, επιλέγει με ακρίβεια και δημιουργεί νέες σχέσεις ανάμεσα σε έννοιες, μορφές, υλικά και ιδέες που υπάρχουν ήδη.

Η πρωτοτυπία άρα παραμένει ζωντανή. Έχει όμως αλλάξει τρόπο παραγωγής. Σήμερα, βρίσκεται λιγότερο στην απόλυτη εφεύρεση και περισσότερο στην προσωπική ματιά, στην επιλογή και στην ικανότητα να δώσει κανείς νέο νόημα σε κάτι που ο κόσμος έχει ήδη δει.

Και αυτό απαιτεί μια πολύ προσωπική και γενναία έκθεση του εαυτού και της ιδιαίτερης ιστορίας του ατόμου.

Διαβάστε επίσης:

Frette: Τα σεντόνια των πεντάστερων ξενοδοχείων και των βασιλέων και πού θα τα βρείτε

Daniel Ashley: Το ακριβότερο κοστούμι κοστίζει 2,5 εκατ. και αποκτάται κατόπιν αιτήσεως

Fueguia The Spirit: Ένα άρωμα από τα φύλλα που δίνουν χρώμα στα δερμάτινα καθίσματα της Rolls-Royce