Το ταξίδι της Οδύσσειας μέσα στο χρόνο – Πού η αλήθεια και πού ο μύθος;

«΄Ανδρα μοι έννεπε, Μούσα, πολύτροπον, ος μάλα πολλά / πλάγχθη, επεί Τροίης ιερόν πτολίεθρον έπερσε… », έρχεται η φωνή του Ομήρου από αιώνες πίσω, φθάνοντας σε μας σήμερα με την ίδια δύναμη, που άκουγαν και οι αρχαίοι τους ραψωδούς να αφηγούνται τις περιπέτειες του Οδυσσέα, συμπάσχοντας με τα πάθη του και γεμίζοντας θαυμασμό και υπερηφάνεια για τα κατορθώματά του. Δέκα ολόκληρα χρόνια περιπλανιόταν ο βασιλιάς της Ιθάκης με τους συντρόφους του στις θάλασσες για το ταξίδι της επιστροφής, όπου «πολλών δ᾽ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω, / πολλά δ᾽ ο γ᾽ εν πόντῳ πάθεν άλγεα ον κατά θυμόν, / αρνύμενος ην τε ψυχήν και νόστον εταίρων.»…

Από την αρχαιότητα, οι μελετητές έχουν κάνει πολλές προσπάθειες να χαρτογραφήσουν αυτό το τρομακτικό, σε αγριεμένες θάλασσες και με θυμωμένους θεούς ταξίδι, που ήταν γεμάτο παγίδες, τέρατα σε μέρη μυθικά και πολλές απώλειες και να το τοποθετήσουν σε πραγματικές γεωγραφικές τοποθεσίες. Οι μονόφθαλμοι Κύκλωπες και οι ανθρωποφάγοι Λαιστρυγόνες, η μάγισσα Κίρκη στο νησί της την Αία, οι Σιρήνες, η Σκύλα και η Χάρυβδη στα στενά περάσματα ανάμεσα στην Ιταλία και τη Σικελία (ή και αλλού), το νησί της Ωγυγίας, όπου μόνος ναυαγός ο Οδυσσέας έζησε για χρόνια αιχμάλωτος από την Καλυψώ, πού ακριβώς μπορεί να βρίσκονταν όλα αυτά;

Μόνο πιθανές μπορεί φυσικά, να είναι οι διαδρομές που ακολούθησε κατά το μύθο ο ήρωας σ΄ αυτό το έπος, που βρίσκεται στην κορυφή της λίστας με τις 100 ιστορίες που διαμόρφωσαν τον κόσμο μας. Ανεξαρτήτως της όποιας ερμηνείας δίνεται κατά καιρούς είτε από μελέτες επιστημόνων είτε μέσω της τέχνης, όπως τώρα με την πολυαναμενόμενη κινηματογραφική παραγωγή για την «Οδύσσεια» του αμερικανού σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν, ο μύθος της συναρπάζει ως μία διαρκής επιβεβαίωση της σπουδαιότητάς της.

Μαζί μ΄ αυτές όμως αναζητείται και η αλήθεια στη ρίζα του μύθου, που ενυπάρχει πάντα και μαρτυρεί το έργο των ανθρώπων. Γιατί «Ενώ ο μύθος είναι η βάση των επών, ταυτόχρονα περιλαμβάνουν και στοιχεία ιστορικής μνήμης», όπως λέει η αρχαιολόγος Κιμ Σέλτον, καθηγήτρια Ελληνικών και Ρωμαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϋ και ανασκαφέας τα τελευταία χρόνια της Νεμέας. Πού η αλήθεια και πού ο μύθος λοιπόν;

Διακόσια χρόνια πόλεμοι

Ενώ η Ιλιάδα διαδραματίζεται στον τελευταίο χρόνο του δεκαετούς Τρωικού Πολέμου, η Οδύσσεια λαμβάνει χώρα μετά το τέλος του παρακολουθώντας το ατέρμονο ταξίδι του Οδυσσέα από την Τροία στο σπίτι του στην Ιθάκη, όπου η σύζυγός του Πηνελόπη, ο γιος του Τηλέμαχος, ο πατέρας του Λαέρτης αλλά ακόμη και ο σκύλος του Άργος περίμεναν την επιστροφή του για 20 χρόνια. Τι μας λέει όμως η ιστορία;

Επιγραφές που ανακαλύφθηκαν στη Χαττούσα, την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Χετταίων (περίπου 1680-1200 π.Χ.), η οποία εκτεινόταν στην Ανατολία αφηγούνται μια σειρά πολέμων, που έλαβαν χώρα στα δυτικά της χώρας τους, κάποια στιγμή μεταξύ του 1400 και 1200 π.Χ., δηλαδή κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Και πράγματι αυτή είναι η περίοδος κατά την οποία, σύμφωνα με τα έπη, εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα του Τρωικού Πολέμου κατά τον Όμηρο. Όπως σημειώνει μάλιστα ο καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια Τσαρλς Μράιαν Ρόουζ «Μπορούμε να εντοπίσουμε περί τα διακόσια χρόνια συγκρούσεων στην περιοχή ανάμεσα σε διάφορους αντιπάλους».

Οι ιστορίες καταγράφονται

Φθάνοντας έτσι, στη δημιουργία των επών, περί το 1200 π.Χ. οι αοιδοί και στη συνέχεια ραψωδοί άρχισαν να τραγουδούν, από μνήμης φυσικά, τα κατορθώματα των ηρώων αυτών των πολέμων, διαιωνίζοντας και μεταδίδοντας τις ιστορίες τους μέσω μιας δυναμικής προφορικής παράδοσης. «Κάποια στιγμή όμως, μεταξύ του 1200 και 800 π.Χ., αυτό το πλήθος των πολέμων είχε αποκρυσταλλωθεί σε έναν μόνο, ο οποίος διήρκεσε δέκα χρόνια και αφορούσε αποκλειστικά δύο κύριες πλευρές», όπως συμπληρώνει ο καθηγητής.

Και φθάνει η στιγμή, που κάπου στα τέλη του 8ου π.Χ. με αρχές του 7ου π.Χ. αιώνα οι ιστορίες αυτές συγκεντρώνονται και καταγράφονται.

Ως τον 6ο αιώνα π.Χ. οι αρχαίοι συγγραφείς έχουν καταλήξει εξάλλου, ότι τα δύο έπη είναι έργο του Ομήρου, που για τον Πλάτωνα ήταν εκείνος που εκπαίδευσε την Ελλάδα ενώ και σήμερα θεωρείται ως ο πρώτος μεγάλος δημιουργός της ευρωπαϊκής και δυτικής λογοτεχνίας. Τεκμηριωμένα, ιστορικά στοιχεία για τη ζωή του όμως, δεν υπάρχουν -αντίθετα από την αρχαιότητα προέρχονται επτά βιογραφίες του- ενώ οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές αμφιβάλλουν, ότι ένας μόνο ποιητής έγραψε τα έργα. Παρ΄ όλα αυτά όλοι εξακολουθούν να αναφέρονται στον Όμηρο ως την ενσάρκωση της σύνθετης προφορικής παράδοσης, που δημιούργησε την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.

Οι ανακολουθίες

Ομοιογένεια δεν υπάρχει πάντως, στα έπη, καθώς και τα δύο περιέχουν μία μείξη από τοπωνύμια, γλωσσικές μορφές και λεξιλόγιο, που αντανακλούν καταφανώς όλη τη σταδιακή διαδικασία με την οποία δημιουργήθηκαν. Ξεκινώντας δηλαδή από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού και συνεχίζοντας στην Εποχή του Σιδήρου, περίπου 1200–700 π.Χ. ως την καταγραφή τους.

Οι ανακολουθίες είναι και χρονολογικές. Γιατί οι Μυκήνες, που εμφανίζονται στην Ιλιάδα ήταν πράγματι μεγάλη δύναμη στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού, όμως άλλα βασίλεια που αναφέρονται στο κείμενο άκμασαν πολύ αργότερα. Για παράδειγμα, η Φρυγία, η πατρίδα της Εκάβης, συζύγου του βασιλιά Πριάμου της Τροίας ήταν ένα ασήμαντο βασίλειο στην Εποχή του Χαλκού. «Αλλά τον 8ο π.Χ. αιώνα που γράφτηκε η Ιλιάδα, είχε γίνει το πιο ισχυρό στην Ανατολία», όπως λέει ο Ρόουζ.

Θέμα υπάρχει και με τα κύρια ονόματα, καθώς στην ελληνική γλώσσα η κατάληξη σε «-ευς» (Οδυσσεύς) ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστη κατά την Εποχή του Σιδήρου. Έτσι, το όνομα Οδυσσεύς ήταν απλώς ένας αναχρονισμός της εποχής που γράφτηκαν τα έργα.

Αλλά και οι πανοπλίες και τα όπλα που περιγράφονται στα έπη είναι ένα αμάλγαμα διαφόρων τύπων, που χρησιμοποιούνταν σε βάθος αιώνων, σε όλη την Εποχή του Χαλκού και του Σιδήρου. Έτσι αυτό που ο Όμηρος αποκαλεί ασπίδα-πύργος (όπως στην περιγραφή της ασπίδας του Αίαντα του Τελαμώνιου), η οποία κάλυπτε ολόκληρο το σώμα ενός πολεμιστή, χρησιμοποιούνταν μεν στην Εποχή του Χαλκού, αλλά στη συνέχεια, στην Εποχή του Σιδήρου δεν αποτελούσε πλέον μέρος της πολεμικής στολής. Επίσης τα σιδερένια όπλα με τα οποία μάχονταν οι ήρωες των επών είχαν εισαχθεί σε χρήση πολύ μετά την υποτιθέμενη πραγματοποίηση των γεγονότων.

Μετά την ανακάλυψη του Ίλιου στα μέσα του 19ου αιώνα, ο γερμανός αρχαιολόγος Ερρίκος Σλήμαν κρατώντας την Ιλιάδα στο χέρι ξεκίνησε ανασκαφές αναζητώντας την πόλη όπου διαδραματίσθηκαν τα γεγονότα του Τρωικού Πολέμου. Η συνέχεια είναι γνωστή, όπως και τα περίφημα ευρήματα – τον «Θησαυρό του Πριάμου» του 2600-2400 π.Χ., – , τα οποία όπως αποδείχθηκε ήταν κατά μία χιλιετία παλαιότερα από τον Τρωικό Πόλεμο.

Ένα υπέροχο μείγμα

«Υπάρχουν σαφώς σημαντικά μέρη των ποιημάτων, ειδικά για την Εποχή του Χαλκού, είτε πρόκειται για γλώσσα, ονόματα είτε για αντικείμενα που περιγράφονται, που μας πληροφορούν για τη διαδικασία δημιουργίας των γραπτών ιστοριών», λέει όμως, η Κίμ Σέλτον.

Για παράδειγμα στην Ραψωδία Γ΄ της Οδύσσειας, ο γιος του ήρωα, ο Τηλέμαχος, ταξιδεύει στο βασίλειο της Πύλου για να ζητήσει τη συμβουλή του σοφού βασιλιά Νέστορα. Καθώς το πλοίο του πλησιάζει στην ακτή αντικρίζει ένα πλήθος 4.500 ανθρώπων και σύντομα μαθαίνει ότι συμμετέχουν σε μια θυσία 81 ταύρων στον Ποσειδώνα. Οι μελετητές λοιπόν σήμερα υποστηρίζουν, ότι αναφορές σε μια τέτοια τελετή καταγράφονται σε 13 από τις περίπου 1.200 πήλινες πινακίδες της Γραμμικής Β που ανακαλύφθηκαν στην Πύλο.

Ο κλασικιστής Τζέικ Μόρτον του Κάρλτον Κόλετζ σε συνεργασία με τους αρχαιολόγους Νίκολας Μπλάκγουελ του Πανεπιστημίου της Ιντιάνα Μπλούμινγκτον και Κάιλ Μαχόνι του Σουόρθμορ Κόλετζ κατέληξαν στο συμπέρασμα, ότι οι συγκεκριμένες πινακίδες περιέχουν μια απογραφή καρεκλών, βωμών, μαχαιριών και τεράστιων τραπεζιών που χρησιμοποιούνταν μόνον κατά τη διάρκεια μιας μαζικής θυσίας.

Οι πινακίδες αναφέρουν επίσης, ότι ο εξοπλισμός χρησιμοποιήθηκε για τον εορτασμό του πολιτικού διορισμού ή πιθανώς όμως της κηδείας ενός άνδρα, ονόματι Αυγεία. Για να οδηγηθούν στη συνέχεια στην υπόθεση, ότι αυτός ο αξιωματούχος της Εποχής του Χαλκού μπορεί να ήταν η έμπνευση για τη μορφή του βασιλιά Αυγεία, τον οποίο αναφέρει ο Νέστορας στην Ιλιάδα.

«Αν σκεφτούμε την προέλευση ορισμένων από αυτούς τους ήρωες που μαρτυρούνται στον Όμηρο, πολλοί ήταν πιθανώς πραγματικοί άνθρωποι που μετατράπηκαν σε θρύλο», λέει ο Μαχόνι. Έτσι αυτή η θυσία, το θέαμα που βλέπει ο Τηλέμαχος στην παραλία της Πύλου μπορεί να ήταν μια έντονη ανάμνηση των πραγματικών θυσιών, που κάποτε γίνονταν στην πόλη για να τιμήσουν διάφορες προσωπικότητες.

Μια ακόμη επιβεβαίωση του υπέροχου μείγματος μύθου, πραγματικότητας, αναχρονισμών και υπερβολών που διασχίζει τις χιλιετίες καλλιεργώντας, διδάσκοντας και εμπνέοντας τον άνθρωπο.

Διαβάστε επίσης:

Ο Ερμής και ο Απόλλωνας στήνονται όρθιοι και πάλι – Αγάλματα που βρέθηκαν κάτω από το Ηρώδειο

ΥΠΠΟ: Επιχορηγήσεις 1,69 εκατ. ευρώ για Μουσεία, Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, Φεστιβάλ Παραδοσιακού Πολιτισμού

Άλμπερτ Αϊνστάιν: «Εκπληκτικά όμορφο και εκπληκτικά απλό» – Η μεγάλη ανακάλυψη σε δημοπρασία