Χελώνες από πέτρα και πουλιά από χαυλιόδοντες – Εκπληκτικά ευρήματα

Πολλές χιλιάδες χρόνια πριν, στο τέλος της Εποχής των Παγετώνων οι άνθρωποι έφτιαχναν ομοιώματα χελωνών στο πλαίσιο πρακτικών, πιθανώς τελετουργικών, που σήμερα αδυνατούμε να κατανοήσουμε ακριβώς. Αλλά και πολύ παλιότερα, στην Παλαιολιθική εποχή δημιουργούσαν – η λέξη είναι ταιριαστή εκ του αποτελέσματος – μικρογραφικά ειδώλια πουλιών εξαιρετικής δεξιοτεχνίας, επίσης για άγνωστο λόγο.

Τα πρώτα βρέθηκαν σε περιοχή της σημερινής Τουρκίας σ΄ ένα σπήλαιο της επαρχίας Μπιλετζίκ στα βορειοδυτικά της χώρας ενώ τα δεύτερα προέρχονται από την κεντρική Ευρώπη, τη Γερμανία συγκεκριμένα και το φημισμένο σπήλαιο Χόλε Φελς. Και στις δύο περιπτώσεις όμως, όσο κι αν η απόσταση μεταξύ τους είναι τεράστια, τόσο χρονολογικά όσο και χιλιομετρικά, δείχνουν την ανάγκη έκφρασης των ανθρώπων για όποιο λόγο, αλλά και τις δυνατότητές τους σε εποχές που σήμερα χαρακτηρίζουμε ως πρωτόγονες.

Τα 25 ειδώλια χελωνών από το σπήλαιο Ιν κοντά στον λόφο Gedikkaya μπορεί να υποδεικνύουν έναν πιθανό χώρο τελετουργίας, λένε οι αρχαιολόγοι που έκαναν την ανασκαφή αυτό το καλοκαίρι υπό την διεύθυνση της καθηγήτριας Ντενίζ Σάρι. Τα περισσότερα ήταν κατασκευασμένα από ασβεστόλιθο, ενώ μερικά είχαν καλυφθεί και με πηλό κι όσο για το μέγεθός τους, το μεγαλύτερο έχει μήκος περίπου 30 εκατοστά και πλάτος 20. Η χρονολόγησή τους εξάλλου, με ραδιενεργό άνθρακα τα τοποθετεί μεταξύ περίπου 14.500 π.Χ. και 11.200 π.Χ., δηλαδή στην Επιπαλαιολιθική περίοδο.

Ποιοι λάτρευαν τις χελώνες

Στοιχεία αρχαιολογικού υλικού μέσα στο σπήλαιο είχαν εντοπιστεί για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια επιφανειακών ερευνών το 2017. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκαν σωστικές ανασκαφές ενώ οι τελευταίες υπήρξαν οι πιο αποκαλυπτικές, παρέχοντας στους ερευνητές ισχυρότερα στοιχεία ότι το σπήλαιο εξυπηρετούσε έναν τελετουργικό και όχι καθαρά οικιακό σκοπό.

«Τα ευρήματα που ανακαλύφθηκαν μας έδειξαν ότι πρόκειται για μια σημαντική περιοχή λατρείας και τελετουργίας», όπως δήλωσε η Σάρι, ειδική στην Προϊστορία και την Αρχαιολογία της Εγγύς Ανατολής. «Με τα ειδώλια χελωνών που βρήκαμε φέτος, το τελετουργικό πλαίσιο του σπηλαίου έχει μεταφερθεί σε μια διαφορετική διάσταση».

Είναι πιθανόν όμως, οι άνθρωποι εκείνης της εποχής να λάτρευαν τις χελώνες; Τα ανασκαφικά δεδομένα δεν απαντούν ακριβώς, είναι όμως αρκετά διαφωτιστικά. Συγκεκριμένα πολλές από τις χελώνες φαίνονται πρόχειρα ή βιαστικά κατασκευασμένες, με κάποιες να μοιάζουν ως ημιτελείς. Αντί όμως, οι αρχαιολόγοι να θεωρούν αυτήν την πρόχειρη κατασκευή απλώς ως έλλειψη δεξιοτεχνίας, πιστεύουν ότι θα μπορούσε να παρέχει ενδείξεις για το λόγο, που δημιουργήθηκαν τα αντικείμενα.

Τα ειδώλια ανακαλύφθηκαν τοποθετημένα στο έδαφος γύρω από αρχιτεκτονικά στοιχεία που σχηματίζουν κυκλικές διατάξεις μέσα στο σπήλαιο. Η Σάρι πρότεινε λοιπόν, ότι μπορεί να δημιουργήθηκαν ειδικά για τελετές πριν τοποθετηθούν σκόπιμα στο έδαφος, αντί να προορίζονται για διακοσμητικά αντικείμενα, προσεκτικά φινιρισμένα. Συγκρίνει μάλιστα, αυτήν την πρακτική με πολλές μεταγενέστερες παραδόσεις στις οποίες οι άνθρωποι δημιουργούν απλά αντικείμενα ή γραπτές ευχές ως μέρος όρκων ή τελετών πριν τα εναποθέσουν ή τα θάψουν.

Οι συμβολισμοί και οι ερμηνείες

Μια άλλη, ασυνήθιστη πιθανότητα που ερευνάται εξάλλου, σχετίζεται με το σχήμα του ίδιου του λόφου Gedikkaya, ο οποίος μοιάζει με χελώνα. Όπως λέει η ανασκαφέας, μερικές από τις μικρότερες χελώνες φαίνεται να έχουν σχεδιαστεί σκόπιμα σε μια μορφή που να θυμίζει τον λόφο. Και εάν επιβεβαιωθεί αυτή η σύνδεση θα μπορούσε να υποδηλώνει μια πρώιμη μορφή ευλάβειας που σχετίζεται με το γύρω τοπίο – ενδεχομένως αυτό που οι αρχαιολόγοι περιγράφουν ως λατρεία του βουνού. Κάτι πάντως που η ίδια θεωρεί ότι είναι πολύ νωρίς ώστε να διατυπωθεί με κάποια βεβαιότητα.

Ο συμβολισμός της χελώνας ωστόσο, είναι ήδη γνωστός και από άλλες προϊστορικές κοινωνίες, συμπεριλαμβανομένου του Νατουφιανού πολιτισμού (15.000 – 11.500 π.Χ.) της Εγγύς Ανατολής αλλά και ακόμη προγενέστερα, της Άνω Παλαιολιθικής εποχής . Σε πολλούς μεταγενέστερους πολιτισμούς επίσης, οι χελώνες συνδέθηκαν με ιδιότητες όπως η μακροζωία και η ανθεκτικότητα, αν και η διαπίστωση του κατά πόσον οι προϊστορικές κοινότητες στο Σπήλαιο Ιν απέδιδαν παρόμοιες έννοιες στο ζώο θα απαιτήσει περαιτέρω έρευνα.

Σε κάθε περίπτωση όμως η ηλικία των ειδωλίων καθιστά την ανακάλυψη ιδιαίτερα σημαντική. Κι αυτό, γιατί η περίοδος μεταξύ 14.500 π.Χ. και 11.200 π.Χ. προηγείται της γεωργίας και της εμφάνισης των πρώτων μεγάλων μόνιμων οικισμών σε μεγάλο μέρος της περιοχής. Οι κοινότητες ήταν ακόμα κυρίως κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες, αλλά οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις δείχνουν όλο και περισσότερο ότι μπορούσαν να αναπτύξουν εξελιγμένες συμβολικές και τελετουργικές παραδόσεις. Τα ειδώλια χελωνών και η σκόπιμη διάταξή τους θα μπορούσαν επομένως, να προσφέρουν στους ερευνητές μια νέα ματιά στις πεποιθήσεις των ανθρώπων που κατοικούσαν στην Ανατολία χιλιάδες χρόνια πριν από την άνοδο των πρώτων πόλεων και πολιτισμών της περιοχής.

Μικρογραφικά πουλιά

Στο μεταξύ, φτιαγμένα από χαυλιόδοντες των μαμούθ και με ηλικία 40.000 ετών είναι τα μικρογραφικά ειδώλια πουλιών, που συνιστούν μια εντυπωσιακή ανακάλυψη στο σπήλαιο Χόλε Φελς της Παλαιολιθικής εποχής στη Σουαβική Γιούρα, ορεινή περιοχή Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO στη Βάδη-Βυρτεμβέργη. Και τα δύο πουλιά –πρώτη φορά σε τόσο μικρό μέγεθος- προέρχονται από την Ωρινάκια εποχή του σπηλαίου, μια σημαντική περίοδο της Ανώτερης Παλαιολιθικής εποχής και μάλιστα από τα ίδια στρώματα που τα προηγούμενα χρόνια έχουν αποδώσει μερικά από τα παλαιότερα γνωστά παραδείγματα εικονιστικής τέχνης μέχρι σήμερα. Η χρονολόγησή τους εξάλλου, πάει πίσω στην περίοδο της πρώτης άφιξης των σύγχρονων ανθρώπων στην περιοχή του Άνω Δούναβη, μια κρίσιμη στιγμή στην ιστορία της ανθρώπινης κατοίκησης στην Κεντρική Ευρώπη.

Οι αρχαιολόγοι από το Πανεπιστήμιο του Τίμπινγκεν, που διενεργούν τις ανασκαφές βρήκαν τα ειδώλια σε απόσταση περίπου 1,5 μέτρου μεταξύ τους ενώ και η παρόμοια χρονολόγησή τους οδήγησε στην άποψη, ότι μπορεί να έχουν σκαλιστεί από τον ίδιο καλλιτέχνη. Το ένα σε καθιστή θέση και το άλλο με τα φτερά απλωμένα –βάρους μόλις 1,3 και 0,7 γραμμαρίων, αντίστοιχα- και τα δύο όμως, με εξαιρετική τέχνη προκαλούν εύλογα ερωτήματα σχετικά με την παλαιολιθική τέχνη σ΄αυτήν την περιοχή και κυρίως σε αυτήν την εποχή.

Παλαιολιθική δεξιοτεχνία

Αυτά τα ειδώλια δείχνουν ότι οι πρώτοι καλλιτέχνες διέθεταν άψογη δεξιοτεχνία στην επεξεργασία ελεφαντόδοντου, καθώς ήταν ικανοί να αναπαραστήσουν λεπτεπίλεπτα μοτίβα σε μικρογραφία. Επιπλέον, φαίνεται ότι ορισμένες αναπαραστάσεις συνδέονται με συγκεκριμένες τοποθεσίες, όπως λέει ο καθηγητής Νίκολας Κόναρντ, διευθυντής των ανασκαφών του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν. Αλλά και οι διαστάσεις των κομματιών αυτών είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτες σε σύγκριση με το υπόλοιπο εικονιστικό σώμα αυτής της περιόδου. Γιατί, με 2 x 1 x 0,5 εκατοστά, μόλις που ξεπερνούν το μέγεθος ενός μικρού νομίσματος, ενώ τα περισσότερα ειδώλια της εποχής κυμαίνονται μεταξύ 3 και 9 εκατοστών.

Παρά το μικρό τους μέγεθος εξάλλου, τα γλυπτά παρουσιάζουν σημαντικό επίπεδο λεπτομέρειας. Το πουλί που απεικονίζεται σε στάση ηρεμίας έχει σαφώς καθορισμένα, προεξέχοντα μάτια, ενώ το δεύτερο παρουσιάζει ένα χαρακτηριστικό ράμφος και χαρακτηριστικά σημάδια που οι αρχαιολόγοι ερμηνεύουν ως αναπαράσταση φτερώματος. Και παρ΄ ότι δεν είναι πολύ στυλιζαρισμένα, περιλαμβάνουν πολλά συγκεκριμένα και μοναδικά χαρακτηριστικά, όπως εξηγεί ο καθηγητής. Τέτοια μάλιστα, που η λεπτομερής παρατήρησή τους επιτρέπει σήμερα στους επιστήμονες να εξετάσουν το είδος του πτηνού που απεικονίζεται και ο ρόλος του.

Φυλαχτά ή σύμβολα ταυτότητας;

Σε αντίθεση με πολλά από τα πρώτα γλυπτά από ελεφαντόδοντο από τα σπήλαια της Σουαβικής Γιούρα, τα οποία συνήθως απεικονίζουν ζώα σε στατική θέση, αν και με ένταση, τα δύο πουλιά αναπαριστάνονται σε συγκεκριμένες και δυναμικές στάσεις: Το ένα φαίνεται να είναι ξαπλωμένο στο έδαφος και οι ερευνητές πιστεύουν ότι μπορεί να επωάζει τα αυγά του. Το δεύτερο, με ανοιχτά φτερά, θα μπορούσε να πετάει, να προσγειώνεται ή ίσως να εκτελεί μια επίδειξη ερωτοτροπίας κατά τους αρχαιολόγους. Πρόκειται για μία ερμηνευτική ασάφεια ασφαλώς αλλά είναι συνηθισμένη για τους επιστήμονες στην παλαιολιθική τέχνη, όπου οι αναπαραστάσεις συχνά επιτρέπουν πολλαπλές αναγνώσεις.

Όσον αφορά έτσι και την αναγνώριση του απεικονιζόμενου είδους, οι ερευνητές έχουν αρκετές προτάσεις: Το πουλί που φαίνεται να επωάζει παρουσιάζει ομοιότητες με το πτάρμιγκαν ή βουνοχιονόκοτα στα ελληνικά, ένα είδος που βρίσκεται συχνά μέσα στο άφθονο υλικό πανίδας του σπηλαίου. Ενώ το πουλί με τα απλωμένα φτερά, αν και θα μπορούσε επίσης να είναι βουνοχιονόκοτα, ενδέχεται και να ανήκει στην οικογένεια των αγριόκουρκων ή ακόμα και να είναι ένα αρπακτικό πουλί.

Αλλά ποια σημασία μπορεί να είχαν αυτά τα κομμάτια για τους κατοίκους του σπηλαίου Χόλε Φελς πριν από τόσες χιλιάδες χρόνια; Οι αρχαιολόγοι εξετάζουν την πιθανότητα να χρησίμευαν ως προσωπικά φυλαχτά ή ως σύμβολα ταυτότητας για το άτομο που τα σκάλιζε ή τα μετέφερε. Ενδιαφέρον έχει εξάλλου, το γεγονός, ότι καμιά άλλη τοποθεσία στην περιοχή δεν έχει τέτοια ευρήματα με ειδώλια πουλιών ενώ αντιθέτως πολυάριθμα είναι τα ειδώλια άλλων ζώων με τα μαμούθ και τα λιοντάρια να είναι τα είδη που απεικονίζονται συχνότερα ενώ λιγότερες είναι οι αρκούδες, τα άλογα, τα ψάρια και οι βίσωνες.

Διαβάστε επίσης:

Αιγαίο και Ύδρα – Φως, φόρμες και χρώματα στην έκθεση Κώστα Γραμματόπουλου 

Σχεδιασμένη σαν κινηματογραφική ταινία – Μια ανατρεπτική πρόταση για την Ζωφόρο του Παρθενώνα

Καύσωνας και λειψυδρία στους κήπους του Μονέ – Ζημιές στο μνημείο