Μεγάλο μέρος του ακαδημαϊκού κόσμου, καθώς και πολλές δεξαμενές σκέψης —που συνδυαστικά προσφέρουν, κατά τεκμήριο, τη βαθύτερη ανάλυση των πολύμορφων εξελίξεων μιας κοινωνίας και την πιο διορατική ματιά για όσα της επιφυλάσσονται— ζωγραφίζουν πλέον την εικόνα του μέλλοντος με ολοένα και πιο σκοτεινά χρώματα.

Τα σημάδια γύρω μας, εξάλλου, δεν αφήνουν πολλά περιθώρια εφησυχασμού. Η παγκόσμια κοινωνία εμφανίζει σαφή συμπτώματα παρακμής και το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον αν γνωρίζουμε τι συμβαίνει, αλλά αν διαθέτουμε τους θεσμούς και την πολιτική βούληση για να αλλάξουμε όσα γνωρίζουμε πολύ καλά ότι υπονομεύουν το μέλλον μας.

Στην Ελλάδα, η εθελοτυφλία —πρωτίστως της αντιπολίτευσης— απέναντι στη φύση και την κρισιμότητα της εποχής μεταφράζεται είτε σε ακραίες συμπεριφορές είτε σε αδιαφορία είτε ακόμη και σε μια ιδιότυπη «αποχώρηση» από το κοινωνικό σύνολο. Παρά τα σημαντικά λάθη της ως προς την ιεράρχηση των προτεραιοτήτων της, η κυβέρνηση Μητσοτάκη επιχειρεί τουλάχιστον να προσδώσει χρονικό βάθος σε πολλές πολιτικές της. Η αντιπολίτευση απαντά στην κυβέρνηση με αφωνία και στους πολίτες με το «άλλα λόγια ν’ αγαπιόμαστε».

Η παρακμή, όμως, δεν είναι ελληνικό φαινόμενο. Είναι πολύ ευρύτερη. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει διαβρωθεί — χαρακτηριστικό παράδειγμα η έντονη πολιτικοποίηση της συζήτησης γύρω από το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Η πολιτική σταθερότητα και η ποιότητα της διακυβέρνησης δοκιμάζονται — δέστε την χωρίς προηγούμενο εναλλαγή πρωθυπουργών στο Ηνωμένο Βασίλειο μέσα σε λίγα χρόνια. Η πολιτική πόλωση αυξάνεται χωρίς να συνοδεύεται από αντίστοιχη παραγωγή λύσεων — τελευταίο παράδειγμα η ενίσχυση των άκρων στη Σαξονία-Άνχαλτ. Η δημογραφική κρίση εξαπλώνεται — ακόμη και η Κίνα ανησυχεί πλέον ανοιχτά. Η παραγωγική δυναμική εξασθενεί — χαρακτηριστικοί οι επίμονα χαμηλοί ρυθμοί ανάπτυξης στην Ευρώπη. Η κοινωνική κινητικότητα υποχωρεί και μαζί της υπονομεύεται η κοινωνική συνοχή, ενώ σε πολλές χώρες η πελατειακή σχέση, η πρόσβαση μέσω διασυνδέσεων και η προτεραιότητα του ιδιωτικού έναντι του δημόσιου συμφέροντος αποκτούν όλο και μεγαλύτερο βάρος.

Στον κατάλογο προστίθενται η εκτεταμένη διαφθορά, η απάτη και η αύξηση της βίας: από τις χρηματοπιστωτικές πυραμίδες και τις μεγάλες εταιρικές απάτες μέχρι τη δωροδοκία κορυφαίων πολιτικών αξιωματούχων, και από τους πολέμους και την πολιτική βία μέχρι τις γυναικοκτονίες στην Ελλάδα. Το σοβαρότερο πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο η ύπαρξη αυτών των φαινομένων. Είναι ότι αρχίζουμε να μην τα αντιμετωπίζουμε ως εκτροπές αλλά ως μέρος της κανονικότητας. Τα ενσωματώνουμε στην καθημερινότητα. Διαφθορά και βία υπήρχαν πάντοτε και πάντοτε θα υπάρχουν. Η παρακμή αρχίζει όταν μια κοινωνία παύει να εκπλήσσεται από αυτές.

Το περιβάλλον που δημιουργήσαμε, ιδιαίτερα στα τελευταία 35 χρόνια, χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από πτώση των προσδοκιών και αδυναμία αυτοδιόρθωσης. Και ακριβώς μέσα σ’ ένα τέτοιο περιβάλλον ο εξτρεμισμός, ο αυταρχισμός και ο πολιτικός αναχρονισμός μπορούν να εμφανιστούν όχι ως απειλές αλλά ως υποτιθέμενες λύσεις. Όταν οι δημοκρατικοί θεσμοί δεν πείθουν ότι μπορούν να λύσουν τα προβλήματα, κάποιοι αρχίζουν αναπόφευκτα να αναζητούν λύσεις έξω από αυτούς.

Θα ήταν ως έναν βαθμό ορθό να αποδώσουμε σημαντικό μέρος της ευθύνης για αυτές τις εξελίξεις στην άνοδο των ανισοτήτων και στην αδυναμία διεθνούς συνεννόησης για την αντιμετώπιση των πραγματικά παγκόσμιων προκλήσεων — από την κλιματική κρίση μέχρι τη ραγδαία και μη ελεγχόμενη εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης. Το πρόβλημα, όμως, είναι βαθύτερο.
Καταρχάς, όταν κυριαρχεί η αντίληψη ότι οτιδήποτε νόμιμο είναι κατ’ ανάγκην και θεμιτό, και ότι κάθε θεσμός, κάθε σχέση και κάθε ανθρώπινη ανάγκη μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία κερδοφορίας, τότε η οικονομία παύει σταδιακά να λειτουργεί ως εργαλείο της κοινωνίας και η κοινωνία σταδιακά μετατρέπεται σε εξάρτημα της οικονομίας του κέρδους.

Κατά δεύτερο λόγο, πάντα υπήρχαν και πάντα θα υπάρχουν πλούσιοι και φτωχοί. Το βαθύτερο πρόβλημα —και ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια της σημερινής παρακμής— είναι ότι η μεγιστοποίηση του κέρδους έχει πάψει να αποτελεί απλώς οικονομική αρχή κι έχει μετατραπεί σε κοινωνική ηθική.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι ότι ο καπιταλισμός του 21ου αιώνα παράγει σχεδόν ανυπολόγιστα κέρδη. Το ζήτημα είναι ότι η απόλυτη προτεραιότητα που αποδίδεται στην παραγωγή αυτών των κερδών έχει διαβρώσει σταδιακά τους μηχανισμούς κοινωνικής αυτοσυγκράτησης. Η βία, η απάτη, η απληστία, η δυσπιστία, η ανασφάλεια και ο κυνισμός αρχίζουν να αντιμετωπίζονται περίπου ως αναπόφευκτο τίμημα της «επιτυχίας».

Το βαθύτερο πρόβλημα, τελικά, δεν είναι οικονομικό. Είναι πρόβλημα αξιών. Ο Πλάτων είχε ήδη συνδέσει την ποιότητα της πολιτείας με την ποιότητα των ανθρώπων που τη συγκροτούν, ενώ ο Αριστοτέλης θεωρούσε ότι σκοπός της πολιτικής κοινότητας δεν είναι απλώς η συμβίωση, αλλά το «εὖ ζῆν» — η καλή ζωή μέσα σ’ ένα πλαίσιο αρετής, μέτρου και κοινού αγαθού. Αν αυτά χαθούν, οι θεσμοί από μόνοι τους δεν επαρκούν.

Μια κοινωνία που εξυψώνει την επιτυχία πάνω από την αρετή, το συμφέρον πάνω από το μέτρο και την ισχύ πάνω από τη δικαιοσύνη μπορεί να παραμένει οικονομικά πλούσια, τεχνολογικά προηγμένη και θεσμικά οργανωμένη– δεν παύει, όμως, να παρακμάζει. Γιατί η παρακμή αρχίζει όταν μια κοινωνία χάνει από το βλέμμα της τη συμφωνία για το τι θεωρεί άξιο, δίκαιο και καλό.