Οι διεθνείς κρίσεις βασικά περιγράφονται με όρους ισχύος, στρατιωτικής ισορροπίας και ευρύτερα γεωπολιτικών συμφερόντων.

Όμως σε ορισμένες περιπτώσεις η σύγκρουση είναι βαθύτερη. Δεν αφορά απλώς κράτη, αλλά διαφορετικές αντιλήψεις για το τι είναι το κράτος, πώς ασκείται η εξουσία και ποια είναι η αξία της ανθρώπινης ζωής μέσα στην πολιτική.

Σήμερα, με την κρίση στο Ιράν ζούμε στην πράξη την θεωρία της «σύγκρουσης πολιτισμών» του Samuel P. Huntington. Ο Huntington υποστήριξε ότι μετά τον Ψυχρό Πόλεμο οι μεγάλες συγκρούσεις δεν θα είναι πρωτίστως ιδεολογικές ή οικονομικές αλλά πολιτισμικές—ανάμεσα σε διαφορετικές ιστορικές και θρησκευτικές αντιλήψεις για την εξουσία, την κοινωνία και την ανθρώπινη ζωή.

Η σημερινή αντιπαράθεση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν μπορεί και οφείλει  να ιδωθεί μέσα από αυτό το πρίσμα. Η απόρριψη αυτής της ερμηνείας, όπως συμβαίνει τώρα, ενέχει σοβαρότατους κινδύνους που ξεπερνούν κατά πολύ τις ισχύουσες παραδοσιακές αντιλήψεις της Ευρώπης.

Από τη μία πλευρά βρίσκεται η πολιτική ηγεσία του Ντόναλντ Τραμπ. Ο Τραμπ έχει οικοδομήσει το πολιτικό του πρόσωπο πάνω στο προσωπικό του «εγώ». Είναι ο ισχυρότερος ηγέτης, ο καλύτερος διαπραγματευτής, ο άνθρωπος που «μόνος του» παίρνει αποφάσεις. Πρόκειται για ένα είδος λαϊκίστικης προσέγγισης  του προεδρικού αξιώματος  που επιδιώκει να διευρύνει την εκτελεστική εξουσία, πάντα δοκιμάζοντας και συχνά καταλύοντας τα όρια των θεσμών της δημοκρατίας.

Όμως, όσο ισχυρός κι αν εμφανίζεται, λειτουργεί μέσα σε ένα συγκεκριμένο μοντέλο κράτους που δεν μπορεί τελικά να το υπερβεί—παροδικά ίσως μόνο.  Το αμερικανικό κράτος είναι προϊόν της φιλελεύθερης συνταγματικής παράδοσης της Δύσης. Υπάρχουν εκλογές, δικαστήρια, θεσμικά αντίβαρα, πολιτικές ισορροπίες—ακόμη και τώρα που το αντίπαλο δέος των Δημοκρατικών εμφανίζεται οργανωτικά ανερμάτιστο και ιδεολογικά ισχνό.  Εξάλλου, και το ίδιο το πολιτικό του ακροατήριο—το κίνημα MΑGA—λειτουργεί ως περιορισμός: ζητά νίκες, όχι θυσίες.

Με άλλα λόγια, η δυτική τέχνη διακυβέρνησης (statecraft) είναι θεσμικά δέσμια. Η εξουσία μπορεί να επιδιώκει την ισχύ, αλλά δεν μπορεί εύκολα να ζητήσει αίμα. ΟΙ ΗΠΑ δεν θα δεχτούν εύκολα να δουν ξανά τους μαύρους σάκους να καταφθάνουν κατά δεκάδες από το Βιετνάμ. Στο πλαίσιο αυτό δεν είναι διόλου τυχαίο το δόγμα πολέμου του Powell που προβλέπει ξεκάθαρους στόχους, υπερβολική ισχύ, στρατηγική εξόδου και λαϊκή υποστήριξη.

Στην περίπτωση Ιράν – Τραμπ, οι ΗΠΑ δεν έχουν τους τρεις από τους τέσσερις παράγοντες που καθόρισε ο Powell.

Από την άλλη πλευρά βρίσκεται το θεοκρατικό κράτος των μουλάδων στο Ιράν. Εκεί η μορφή του κράτους είναι ριζικά διαφορετική. Διότι πρόκειται για μια ιδεολογική θεοκρατία, όπου η πολιτική εξουσία νομιμοποιείται από τη θρησκευτική αποστολή. Σε ιστορική αναλογία είναι η Ιερά Εξέταση ως κράτος και απόλυτη εξουσία.

Το τέχνη της διακυβέρνησης μιας τέτοιας εξουσίας έχει εκ διαμέτρου αντίθετη λογική από αυτήν της Δύσης. Η πολιτική του συνδέεται με την έννοια της θυσίας και του μαρτυρίου. Οι ηγέτες του καθεστώτος δεν διστάζουν να επικαλεστούν τον θάνατο—όχι μόνο των αντιπάλων αλλά και των δικών τους ανθρώπων ακόμη και των ίδιων—ως στοιχείο της πολιτικής σύγκρουσης. Στο εσωτερικό, η εξουσία διατηρείται μέσω ενός συστήματος φόβου και καταστολής. Στο εξωτερικό, μέσω ενός ιδεολογικού φανατισμού που μετατρέπει τη σύγκρουση σε υπαρξιακή μάχη.

Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διαφορά μεταξύ των δύο μορφών κράτους και διακυβέρνησης.

Ο Τραμπ μπορεί να εμφανίζεται ως αυταρχικός ηγέτης, αλλά δεν είναι διατεθειμένος να θυσιάσει μαζικά Αμερικανούς στρατιώτες—ούτε, φυσικά, τον ίδιο του τον εαυτό. Το πολιτικό του σύστημα δεν το επιτρέπει. Το εγώ του το αποκλείει.

Οι μουλάδες, αντιθέτως, δηλώνουν—και το πιστεύουν—ότι είναι διατεθειμένοι να πεθάνουν για την πίστη και την πατρίδα τους. Και ακόμη περισσότερο, είναι διατεθειμένοι να πάρουν μαζί τους όσους περισσότερους αντιπάλους μπορούν.

Σ αυτήν τη σύγκρουση δύο διαφορετικών πολιτικών πολιτισμών εμφανίζεται ένα παράδοξο. Η Δύση μπορεί να διαθέτει μεγαλύτερη στρατιωτική και οικονομική ισχύ, αλλά έχει χαμηλότερο όριο στο κόστος που είναι διατεθειμένη να πληρώσει. Στο Ισλάμ των μουλάδων ο θάνατος είναι αποδεκτά υψηλό  κόστος.

Εδώ βρίσκεται η πιο επικίνδυνη ανισορροπία αυτής της σύγκρουσης. Η Δύση λειτουργεί με την λογική του κόστους και του οφέλους. Το θεοκρατικό καθεστώς λειτουργεί με την λογική της θυσίας. Με όρους βιβλικής εικόνας ισχύει το «αποθανέτω η ψυχή μου μετά των αλλοφύλων». Και όταν η πολιτική φτάνει σε αυτό το σημείο, το αίμα υπερισχύει του εγώ.

Διαβάστε επίσης

Τι πραγματικά ρωτά η Goldman Sachs για τις ελληνικές τράπεζες