Οι Γάλλοι έχουν μια εξαιρετική έκφραση για κάποιον που δεν αισθάνεται καλά ή δεν είναι ο εαυτός του: Il n’est pas dans son assiette — δεν είναι «στο πιάτο του». Τις τελευταίες ημέρες, ο Άκης Σκέρτσος μάλλον δεν πρέπει να αισθάνεται απολύτως άνετα στο δικό του.

Το άρθρο του «Κοινωνία πολιτών ή κοινωνία πελατών; Χωρίς δεύτερη σκέψη με την κοινωνία των πολιτών» προκάλεσε εσωκομματική θύελλα στη Νέα Δημοκρατία. Εν μέρει δικαιολογημένη. Εν μέρει άδικη. Αλλά σε κάθε περίπτωση αποκαλυπτική.

Ο Σκέρτσος δεν εμφανίστηκε ποτέ ως κλασικός πολιτικός. Δεν πέρασε από κομματικές οργανώσεις, δεν δοκιμάστηκε σε εκλογές. Το προφίλ του ήταν εξαρχής ενός τεχνοκράτη, συντονιστή πολιτικής, ανθρώπου του κυβερνητικού μηχανισμού. Αυτό δείχνουν οι σπουδές του, η διαδρομή του, ο ρόλος που του ανέθεσε ο Κυριάκος Μητσοτάκης.

Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι αν ο Σκέρτσος είναι τεχνοκράτης– αλλά τι είδους τεχνοκράτης είναι.

Υπάρχουν τεχνοκράτες που λειτουργούν ως «μηχανικοί πολιτικής»: παρακολουθούν δείκτες, μετρούν αποτελέσματα, υπολογίζουν επιπτώσεις, σχεδιάζουν λύσεις. Υπάρχουν άλλοι που δεν περιορίζονται στη διαχείριση της αποτελεσματικότητας. Ενσωματώνουν στις εισηγήσεις τους αξίες, κοινωνικές προτεραιότητες, πολιτικές ευαισθησίες. Δεν ρωτούν μόνο «τι δουλεύει;». Ρωτούν και «για ποιον δουλεύει;», «ποιος κερδίζει;», «ποιος χάνει;», «ποια κοινωνία υπηρετεί αυτή η επιλογή;».

Στην πρώτη τετραετία Μητσοτάκη, ο Σκέρτσος είχε κυρίως την εικόνα του πρώτου τύπου: του ψυχρού αναλυτή, του ανθρώπου που μετρά, συντονίζει και πιέζει το κράτος να αποδώσει. Η εικόνα αυτή άρχισε να αλλάζει όταν τοποθετήθηκε υπέρ του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών —θέμα που δίχασε την ελληνική κοινωνία, αλλά και τη Νέα Δημοκρατία. Στη συνέχεια, η εντύπωση ότι έχει ρόλο στη «βαθμολόγηση» των υπουργών ενίσχυσε τη δυσφορία γύρω από το πρόσωπό του.

Το άρθρο περί «κοινωνίας πολιτών» και «κοινωνίας πελατών» ήρθε να συμπυκνώσει την αντίδραση. Για πολλούς βουλευτές της Ν.Δ., ο Σκέρτσος δεν είναι πλέον ένας απλός τεχνοκράτης. Είναι ένας μη εκλεγμένος αξιωματούχος που διεκδικεί ρόλο ερμηνευτή των αξιών του κόμματος.

Κι εδώ βρίσκεται και η πραγματική αιτία της αντίδρασης.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το περιεχόμενο του άρθρου. Είναι και ο τόνος. Το απόλυτο διαζευκτικό «ή» — κοινωνία πολιτών ή κοινωνία πελατών — ακούστηκε σε πολλούς βουλευτές ως ηθική μομφή. Σαν να τους έλεγε το Μέγαρο Μαξίμου ότι εκπροσωπούν, ή ανέχονται, μια αποκλειστικά πελατειακή αντίληψη της πολιτικής.

Για έναν τεχνοκράτη, μια τέτοια διάκριση μπορεί να μοιάζει καθαρή. Για έναν βουλευτή, όμως, είναι υπαρξιακή πρόκληση. Διότι ο Έλληνας βουλευτής ιστορικά κινείται ακριβώς πάνω στη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην εκπροσώπηση των πολιτών και στη διαμεσολάβηση αιτημάτων. Το αν αυτή η διαμεσολάβηση είναι θεμιτή πολιτική εκπροσώπηση ή πελατειακή συναλλαγή δεν απαντάται  εύκολα. Και σίγουρα δεν απαντάται με ένα απόλυτο «ή».

Γι’ αυτό οι αντιδράσεις ήταν άμεσες. Ο Μάκης Βορίδης, μιλώντας ουσιαστικά για λογαριασμό πολλών, έθεσε το ζήτημα με τη δική του γνωστή σαφήνεια:

«Το να συζητήσουμε για τον κοινοβουλευτισμό όσοι τριβόμαστε χρόνια εκπροσωπώντας τους πολίτες —με τα καλά και με τα κακά μας— ωραία. Αλλά κάποιων η νομιμοποίηση πηγάζει από την επιλογή του πρωθυπουργού και όχι των πολιτών. Η δε επιλογή του πρωθυπουργού πηγάζει από την ψήφο εμπιστοσύνης που παίρνει κάθε μέρα από τους βουλευτές».

Το μήνυμα ήταν καθαρό: οι εξωκοινοβουλευτικοί, όσο ικανοί και αν είναι, δεν νομιμοποιούνται να κάνουν αφ’ υψηλού μαθήματα κοινοβουλευτικής ηθικής στους εκλεγμένους. Οι βουλευτές είναι αυτοί που εκτίθενται στην κοινωνία, αυτοί που δίνουν τη μάχη στην περιφέρεια, αυτοί που ψηφίζονται ή αποδοκιμάζονται. Οι σύμβουλοι αντλούν τη δύναμή τους από την εμπιστοσύνη του πρωθυπουργού. Οι βουλευτές από την ψήφο των πολιτών.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έσπευσε να καλύψει τον Σκέρτσο. Και καλά έκανε. Η στελέχωση του επιτελείου του πρωθυπουργού είναι αναφαίρετο δικαίωμά του. Ο Μητσοτάκης μάλιστα προχώρησε περισσότερο, υπογραμμίζοντας ότι ο Σκέρτσος δεν ζήτησε ποτέ κομματικό αντάλλαγμα.

Μόνο που αυτή η απάντηση, αν και πολιτικά αναμενόμενη, δεν ακουμπά τον πυρήνα του ζητήματος.

Η διαμάχη δεν αφορά το αν ο Σκέρτσος δικαιούται να είναι σύμβουλος του πρωθυπουργού. Ούτε αν έχει ζητήσει προσωπικά ή κομματικά ανταλλάγματα. Το ερώτημα είναι άλλο: ποια είναι τα όρια του δημόσιου λόγου ενός πρωθυπουργικού συμβούλου;

Ένας σύμβουλος μπορεί να εισηγείται. Μπορεί να προτείνει. Μπορεί να προειδοποιεί. Μπορεί να συνθέτει δεδομένα και να φέρνει στον πρωθυπουργό επιλογές. Μπορεί, και πρέπει, να έχει άποψη. Όλα αυτά κατ’ ιδίαν. Αλλά όταν τοποθετείται δημόσια για τις αξίες του κόμματος, για την ποιότητα της πολιτικής εκπροσώπησης και, εμμέσως, για τη σχέση βουλευτών και ψηφοφόρων, τότε παύει να λειτουργεί μόνο ως τεχνοκρατικός σύμβουλος. Μπαίνει στο πεδίο της πολιτικής αντιπαράθεσης.

Και εκεί προκύπτει ξανά το πραγματικό ερώτημα: μιλά ο Σκέρτσος ως πρόσωπο ή ως προέκταση του πρωθυπουργού;

Αν μιλά ως πρόσωπο, τότε υπάρχει ζήτημα πολιτικής αυτοσυγκράτησης και λειτουργίας του επιτελικού κράτους. Αν, αντιθέτως, μιλά ως προέκταση του πρωθυπουργού, τότε το ζήτημα μεταφέρεται αλλού: μήπως ο ίδιος ο πρωθυπουργός επιθυμεί να ανοίξει, μέσω Σκέρτσου, μια συζήτηση για τις αξίες, τις πρακτικές και τα όρια της Νέας Δημοκρατίας; Και αν ναι, γιατί δεν την ανοίγει ο ίδιος ευθέως;

Εδώ βρίσκεται το πολιτικό κέντρο της υπόθεσης. Η σύγκρουση δεν είναι προσωπική, όσο κι αν προσωποποιείται στον Σκέρτσο. Είναι σύγκρουση δύο διαφορετικών πηγών νομιμοποίησης: της επιτελικής και της εκλογικής. Από τη μία, το πρωθυπουργικό κέντρο, που θεωρεί ότι έχει αυτόνομα την εντολή να μεταρρυθμίσει. Από την άλλη, οι βουλευτές, που θυμίζουν ότι η δημοκρατική νομιμοποίηση περνά από την κάλπη, από την καθημερινή σχέση με τους πολίτες.

Και οι δύο πλευρές έχουν ένα μέρος του δικαίου.

Χωρίς τεχνοκρατική επάρκεια, η πολιτική συχνά καταλήγει σε μικρό-πολιτική. Χωρίς πολιτική νομιμοποίηση η τεχνοκρατία εύκολα αποκτά αλαζονεία. Και η αλαζονεία αυτή γίνεται ακόμη πιο ενοχλητική όταν συνοδεύεται από αξιακό λόγο, δηλαδή από την υπόνοια ότι όσοι διαφωνούν δεν κάνουν απλώς λάθος, αλλά ανήκουν ηθικά στη λάθος πλευρά.

Αν πάρουμε κατά γράμμα την ειδικότητα του Σκέρτσου —Political Management and Lobbying— τότε ο άνθρωπος κάνει τη δουλειά για την επιλέχθηκε. Και, κατά τεκμήριο, την κάνει καλά. Ο ρόλος του είναι να βλέπει συνδυαστικά  τη μεγάλη εικόνα και να μετατρέπει κυβερνητικές προτεραιότητες σε εφαρμόσιμες επιλογές.

Άλλο όμως η εισήγηση στον πρωθυπουργό και άλλο η δημόσια τοποθέτηση με αξιακό πρόσημο. Τους τελευταίους μήνες, η δημόσια αρθρογραφία του Άκη Σκέρτσου έχει κάπως πυκνώσει. Αυτό δεν είναι μεμπτό. Αλλά, στο σημερινό περιβάλλον, δεν είναι ούτε αθώο. Διότι κάθε δημόσια παρέμβασή του διαβάζεται πλέον αμφίσημα: είτε ως προσωπική άποψη, είτε ως ένδειξη των προθέσεων του Μαξίμου.

Επομένως, το ερώτημα παραμένει: ο Σκέρτσος μιλά για λογαριασμό του ή μιλά για λογαριασμό του πρωθυπουργού;

Η απάντηση έχει σημασία. Αν μιλά για λογαριασμό του, τότε υπάρχει πρόβλημα. Αν μιλά για λογαριασμό του πρωθυπουργού, τότε το Μέγαρο Μαξίμου οφείλει να το πει καθαρά και να αναλάβει το κόστος της συζήτησης που ανοίγει.

Θα ήθελε κανείς να πιστέψει πως πρόκειται απλώς για μια «θύελλα σε φλιτζάνι τσαγιού», όπως εύστοχα υποβαθμίζουν πολλά πράγματα οι Άγγλοι. Το πολιτικό και εσωκομματικό περιβάλλον όμως δεν επιτρέπει τόση αισιοδοξία. Η υπόθεση ΟΠΕΚΕΠΕ, οι μάλλον υπερφίαλες παρεμβάσεις της Ευρωπαίας Εισαγγελέως Λάουρα Κοβέσι, οι εντάσεις στο εσωτερικό της Ν.Δ. και η αυξανόμενη δυσφορία απέναντι στο επιτελικό κράτος δημιουργούν ένα πιο εκρηκτικό μείγμα.

Και όπως λέει η γνωστή —έστω και αμφισβητούμενης προέλευσης— «κινέζικη κατάρα», να φοβάται κανείς όταν είναι καταδικασμένος να ζήσει σε ενδιαφέροντες καιρούς.

Διαβάστε επίσης

Οι αγορές δεν φοβούνται τον πόλεμο — μόνο τη ζημιά στα κέρδη