Δεν δίνω πολύ μεγάλο βάρος στις δημοσκοπήσεις, ειδικά σε αυτές που γίνονται με τον κόσμο στις παραλίες. Ούτε ξαφνικά ο Αλέξης Τσίπρας ξανάγινε αρχηγός της Κεντροαριστεράς, ούτε η «Ελπίδα» θα πάρει αυτοδυναμία, αλλά ούτε και ότι δεν θα πάρει πάνω από 3%.

Τα γκάλοπ είναι για να τα συζητάμε αλλά όχι και για να τα πιστεύουμε. Ως εκ τούτου, κρατήστε μικρό καλάθι σχετικά με όσα λέγονται και γράφονται για όλους, ενόψει τον εκλογών. Η κάλπη είναι η καλύτερη και πιο έγκυρη δημοσκόπηση.

Ομως, δεν μπορώ να μην σχολιάσω τα όσα συμβαίνουν με την Μαρία Καρυστιανού, την οποία εδώ και μήνες έκρινα ως υπό εκκόλαψη πολιτικό κι όχι ως μια χαροκαμένη μάνα. Ο σεβασμός στον πόνο της για μένα είναι ιερός, όπως και κάθε άλλου γονιού.

Αλλά ο σεβασμός στο πρόσωπό της ως πολιτικό είναι κάτι διαφορετικό. Και δεν θα μπορούσα σε καμιά περίπτωση να πω καλό λόγο για την «αρχηγό» Μαρία, από τότε που μας είπε διάφορα παλαβά για τις εκτρώσεις, για τα εθνικά θέματα, για την… αυτοδυναμία που θα μπορούσε να πάρει το κόμμα της.

Ή ακόμη και για τα όσα είπε πρόσφατα για το πρόγραμμά της το οποίο θα παρουσιάσει πριν από τις εκλογές διότι φοβάται μήπως το… κλέψουν. Τόσο πρωτότυπο και πρωτοποριακό είναι που φανταστείτε: Συνδέει τις αμβλώσεις με το μείζον εθνικό πρόβλημα του δημογραφικού, ή που προσπαθεί να κάνει ανάλυση για τα ελληνοτουρκικά με κάτι… αραμαϊκές αρλούμπες που μόνο η… γερόντισσα πνευματικός της και η δικηγόρος Γρατσία θα μπορούσαν να καταλάβουν.

Δεν μπορώ, όμως να μην πω ότι η Μαρία Καρυστιανού υπήρξε, χωρίς αμφιβολία, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα που ανέδειξε η τραγωδία των Τεμπών.

Ως «Μάνα των Τεμπών», ως μια γυναίκα που έχασε το παιδί της και επέλεξε να μετατρέψει τον προσωπικό της πόνο σε δημόσιο αίτημα για δικαιοσύνη, κατάφερε να εκφράσει ένα βαθύ κοινωνικό συναίσθημα.

Η απαίτηση για αλήθεια, λογοδοσία και κάθαρση, η οργή για τις διαχρονικές παθογένειες του κράτους και η ανάγκη να υπάρξει επιτέλους μια πολιτεία που θα λειτουργεί με κανόνες και ευθύνη βρήκαν στο πρόσωπό της ένα ισχυρό σύμβολο.

Εκεί ακριβώς βρισκόταν και η μεγάλη δύναμή της. Και ίσως, εκ των υστέρων, εκεί να βρίσκεται και η μεγάλη παρεξήγηση: Αλλο το σύμβολο μιας κοινωνικής απαίτησης και άλλο η πολιτική ηγεσία ενός κινήματος.

Η αποκαθήλωση της Καρυστιανού δεν είναι κατά κύριο λόγο αποτέλεσμα μιας πολιτικής αντιπαράθεσης ούτε μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την προσπάθεια των πολιτικών της αντιπάλων να την πλήξουν. Και ακούω βερεσέ όσους λένε ότι «την χτυπούν τα media ή οι πολιτικοί της αντίπαλοι» γιατί την φοβούνται.

Είναι, κυρίως, αποτέλεσμα της δικής της μετάβασης από τον ρόλο της συμβολικής εκπροσώπου ενός συλλογικού πένθους στον ρόλο της πολιτικής περσόνας. Για όσο διάστημα μιλούσε ως μητέρα που ζητούσε δικαιοσύνη για το παιδί της, η κοινωνία μπορούσε να ταυτιστεί μαζί της ανεξάρτητα από κομματικές προτιμήσεις.

Και είχε απόλυτα δίκιο. Ξέρουμε καλά ότι αν αυτό το κράτος ήταν πιο οργανωμένο ούτε τόσους νεκρούς θα είχαμε στα Τέμπη ή τη Μάντρα, ούτε τόσα θύματα στα Τέμπη.

Όταν όμως ο προσωπικός αγώνας μετατράπηκε σε πολιτικό σχέδιο, όταν ξεπουλήθηκε η λαϊκή απαίτηση για Δικαιοσύνη, άρχισαν να εμφανίζονται όλα εκείνα που ένα σύμβολο μπορεί να κρύψει, αλλά μια πολιτική ηγεσία δεν μπορεί.

Ελλείψεις και αντιφάσεις

Η έλλειψη πολιτικής παιδείας, η ένδεια επιχειρημάτων, οι αντιφάσεις, οι υπερβολές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, απόψεις που κινούνται σε άκρως συντηρητικές ή αντιδραστικές κατευθύνσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η συζήτηση για τις αμβλώσεις, η οποία αποκάλυψε ότι πίσω από την εικόνα της κοινωνικής αγωνίστριας δεν υπάρχει κατ’ ανάγκην ένα συνεκτικό, προοδευτικό πολιτικό σχέδιο. Αλλά μια βαθιά συντηρητική γυναίκα που αν και γιατρός αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα που έχει λυθεί διά νόμου εδώ και δεκαετίες, με ρητορική ακροδεξιάς.

Το πρόβλημα, βεβαίως, δεν είναι ότι ένας πολιτικός έχει συντηρητικές απόψεις. Σε μια δημοκρατία κάθε πολίτης έχει δικαίωμα να εκφράζει τις θέσεις του και να διεκδικεί πολιτική εκπροσώπηση.

Το πρόβλημα ξεκινά από τη στιγμή που ένα πρόσωπο το οποίο έχει αναδειχθεί ως σύμβολο ενός ευρύτερου αιτήματος επιχειρεί να μετατρέψει αυτή την κοινωνική νομιμοποίηση σε πολιτική εξουσία χωρίς να διαθέτει αντίστοιχο πολιτικό περιεχόμενο.

Και η Μαρία είναι ξεκάθαρα ένα άδειο πουκάμισο…

Η πολιτική απαιτεί πολύ περισσότερα από την ηθική δικαίωση ενός αγώνα. Απαιτεί γνώση των θεσμών, κατανόηση της οικονομίας, συγκεκριμένες προτάσεις, ιεράρχηση προβλημάτων, ρεαλισμό και, πάνω απ’ όλα, την ικανότητα να διαχωρίζεις την προσωπική πεποίθηση από το τεκμηριωμένο πολιτικό επιχείρημα.

Στην περίπτωση των Τεμπών, η κατάσταση έγινε ακόμη πιο δύσκολη. Η αρχική κοινωνική απαίτηση ήταν απολύτως κατανοητή: Να αποκαλυφθούν οι ευθύνες, να διερευνηθούν όλες οι πτυχές της τραγωδίας, να αποδοθεί δικαιοσύνη και να αλλάξει ένα κράτος που απέτυχε με δραματικό τρόπο να προστατεύσει τους πολίτες του.

Όμως γύρω από αυτή την απαίτηση αναπτύχθηκαν σταδιακά θεωρίες, βεβαιότητες και πολιτικές ερμηνείες που δεν μπορούσαν πάντοτε να στηριχθούν στο ίδιο επίπεδο τεκμηρίωσης. Η απόσταση ανάμεσα στο «να διερευνηθούν όλα» και στο «γνωρίζουμε ήδη τι συνέβη» είναι τεράστια.

Η απόσταση ανάμεσα στην απαίτηση για πλήρη δικαστική διερεύνηση και στην πολιτική αξιοποίηση κάθε αμφιβολίας ως απόδειξης μιας προειλημμένης θεωρίας είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Όσο περισσότερο η υπόθεση των Τεμπών πολιτικοποιείται μέσα από απόλυτες βεβαιότητες, τόσο περισσότερο αποδυναμώνεται το ισχυρότερο επιχείρημα που είχε εξαρχής το ίδιο το κίνημα. Οτι η αλήθεια πρέπει να προκύψει από στοιχεία, ανεξάρτητη έρευνα και θεσμικές διαδικασίες.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ευθύνη της Καρυστιανού. Δεν είναι απαραίτητο να αποδεχθεί κανείς κάθε επιμέρους κριτική που της ασκείται για να διαπιστώσει ότι η πολιτική της παρουσία δεν ανταποκρίνεται στο μέγεθος της κοινωνικής προσδοκίας που κάποτε συμβόλιζε.

Ένα κίνημα που ξεκίνησε με τεράστια κοινωνική αποδοχή κινδυνεύει να εγκλωβιστεί στην προσωποποίηση. Και όταν το πρόσωπο δεν μπορεί να προσφέρει πειστικές απαντήσεις για το σύνολο των πολιτικών ζητημάτων, τότε το ίδιο το αίτημα αρχίζει να φθείρεται.

Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα.

Όχι η τύχη ενός ενδεχόμενου νέου κόμματος, το οποίο μπορεί να εμφανιστεί, να αποτύχει και να ξεχαστεί, όπως έχει συμβεί πολλές φορές στην ελληνική πολιτική ιστορία.

Το πρόβλημα είναι να μη χαθεί μαζί του κάτι πολύ σημαντικότερο. Η κοινωνική απαίτηση που γεννήθηκε μετά τα Τέμπη για ένα κράτος πιο σοβαρό, πιο αποτελεσματικό, πιο διαφανές και περισσότερο υπόλογο στους πολίτες του.

Γιατί αυτή η απαίτηση ήταν και παραμένει απολύτως πραγματική. Τα Τέμπη δεν δημιούργησαν την κρίση εμπιστοσύνης των πολιτών προς το κράτος. Την αποκάλυψαν με τον πιο τραγικό τρόπο.

Ενα νέο κράτος

Η οργή που εκφράστηκε δεν ήταν μόνο για ένα δυστύχημα. Ήταν για ένα σύστημα που επί χρόνια ανεχόταν καθυστερήσεις, αδυναμίες, παραλείψεις και ευθύνες χωρίς σαφή καταλογισμό. Ήταν η ανάγκη μιας κοινωνίας να αισθανθεί ότι υπάρχουν κανόνες και ότι όταν αυτοί παραβιάζονται, κάποιος λογοδοτεί.

Ήταν, τελικά, ένα αίτημα εκσυγχρονισμού του κράτους. Αυτό το αίτημα δεν ανήκει στην Καρυστιανού. Δεν ανήκει σε κανένα κόμμα και σε κανέναν πολιτικό αρχηγό. Ανήκει στην κοινωνία.

Η Καρυστιανού μπορεί να υπήρξε εξαιρετική ως «Μάνα των Τεμπών». Η εικόνα μιας μητέρας που έχασε το παιδί της και αρνήθηκε να σιωπήσει είχε τεράστια ηθική δύναμη. Όταν όμως η «Μάνα των Τεμπών» επιχειρεί να γίνει πολιτικός αρχηγός, η κοινωνία έχει κάθε δικαίωμα να αξιολογήσει όχι μόνο τον πόνο της, αλλά και τις ιδέες της.

Να εξετάσει τις θέσεις της, να ζητήσει επιχειρήματα, να διαφωνήσει, να απαιτήσει πρόγραμμα και να κρίνει την πολιτική της επάρκεια. Ο σεβασμός στο πένθος δεν συνεπάγεται πολιτικό ακαταλόγιστο. Και η δικαίωση ενός νεκρού δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πολιτική νομιμοποίηση για τη διαχείριση όλων των υπόλοιπων ζητημάτων μιας χώρας.

Αυτό είναι το σημείο στο οποίο βρίσκεται σήμερα το κίνημα των Τεμπών. Αν παραμείνει ένα πλατύ κοινωνικό αίτημα για δικαιοσύνη, διαφάνεια, λογοδοσία και αλλαγή του κράτους, μπορεί να αφήσει πραγματικό πολιτικό αποτύπωμα, ανεξάρτητα από το ποιος θα το εκφράσει κομματικά.

Αν όμως ταυτιστεί απόλυτα με ένα πρόσωπο και με μια συγκεκριμένη πολιτική αφήγηση, τότε κινδυνεύει να καταρρεύσει μαζί με την πολιτική εικόνα του προσώπου αυτού.

Και αυτή θα ήταν η μεγαλύτερη ήττα: Οχι για την Καρυστιανού, ούτε για ένα νεότευκτο κόμμα, αλλά για την ίδια την κοινωνική απαίτηση που γεννήθηκε μέσα από μια εθνική τραγωδία.

Η αποκαθήλωση, λοιπόν, δεν αφορά μόνο τη Μαρία Καρυστιανού. Αφορά και την ανάγκη να ξεχωρίσουμε επιτέλους το σύμβολο από την πολιτική. Το πένθος από την εξουσία. Την ηθική δικαίωση από την πολιτική επάρκεια.

Τα Τέμπη αξίζουν αλήθεια και δικαιοσύνη. Η Ελλάδα αξίζει ένα καλύτερο κράτος.

Και κανένα από τα δύο δεν πρέπει να εξαρτάται από το εάν ένα πρόσωπο που έγινε σύμβολο μπορεί ή όχι να μετατραπεί σε αποτελεσματικό πολιτικό αρχηγό.

Αλλωστε ειδικά η Καρυστιανού δεν έχει τα φόντα να ηγηθεί μια πολιτικής ανατροπής, μιας… ηθικής επανάστασης. Οχι γιατί δεν είναι ηθική. Αλλά γιατί είναι λίγη. Οχι γιατί δεν είναι επαγγελματίας πολιτικός, χορτάσαμε από δαύτους. Αλλά γιατί η Μαρία των Τεμπών δεν έχει επιχειρήματα ή δεν είναι σε θέση να τα κάνει πολιτική και κοινωνική πράξη.