Αρχές Ιουλίου 2026. Η ζέστη έντονη και η σκέψη ήδη στραμμένη στις διακοπές. Μάλλον δεν είναι η στιγμή για φιλοσοφία αλλά θα παραμείνω…απαισιόδοξος.

Ο πλανήτης υποφέρει από τις ανοιχτές κλιματικές και γεωπολιτικές πληγές του. Ουδείς γνωρίζει πλέον τι μπορεί να φέρει η επόμενη ημέρα. Όλοι, όμως, αναζητούν την πνευματική αφασία που προσφέρει η δραπέτευση από την πραγματικότητα.

Για τους ηγέτες, τα συνέδρια, τα γεύματα και οι δεξιώσεις αποτελούν πρόσφορο έδαφος στιγμιαίας επιβεβαίωσης της σπουδαιότητάς τους — όχι πάντως της σοβαρότητάς τους. Ο Τραμπ, τυφλός και ανίδεος, συνεχίζει να υποδύεται τον Δία, εξαπολύοντας τους κεραυνούς του, ασφαλώς οχυρωμένος πίσω από την πανοπλία της απέραντης έπαρσής του.

Αν η παγκόσμια κοινότητα βρίσκεται σε περίοδο εντονότατης αναταραχής και βαθύτατης αβεβαιότητας, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι σχεδόν όλες οι σταθερές ενός συστήματος που έχει τις καταβολές του στην Ειρήνη της Βεστφαλίας ταλαντώνονται επικίνδυνα, σε σημείο που να απειλείται η ίδια η συνοχή του.

Οι τρεις βασικές αρχές του 1648 —η κρατική κυριαρχία, η νομική ισότητα των κρατών και η μη επέμβαση— οδήγησαν σ’ ένα σύστημα χωρίς παγκόσμια κυβέρνηση μεν, αλλά όπου τα κράτη είναι οι κύριοι φορείς εξουσίας, διπλωματίας, πολέμου, ειρήνης και διεθνούς δικαίου. Με τη Βεστφαλία, η υπερεθνική θρησκευτική-αυτοκρατορική τάξη αντικαταστάθηκε σταδιακά από την τάξη των κυρίαρχων κρατών.

Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι δεν ανέτρεψαν αυτήν την τάξη– αντίθετα, την ανασυγκρότησαν. Η κατάρρευση της αποικιοκρατίας, η άνοδος της παγκοσμιοποίησης, η ισχύς των πολυεθνικών, η τεχνολογική επανάσταση και η κλιματική κρίση την έχουν έκτοτε δοκιμάσει σκληρά. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να αποτελεί το θεμέλιο του σημερινού παγκόσμιου συστήματος.

Η αίσθηση, που σπάνια εκφράζεται και σχεδόν ποτέ δεν γράφεται, είναι πως το σύστημα βαδίζει προς την πλήρη αποδόμησή του — ίσως ακόμη και προς την τελική κατάρρευση και εξαφάνισή του. Και ουδείς γνωρίζει, ή θέλει να γνωρίζει, ή θέλει να ασχοληθεί με το τι θα επακολουθήσει και ποια θα είναι η διάδοχη κατάσταση. Μόνο η …επιστροφή στο παρελθόν συζητείται. Μέχρι εκεί φτάνει η φαντασία μας.

Ο φασισμός, και ιδιαίτερα ο ναζισμός, με τη συμπαράσταση της Ιαπωνίας (κι ας μην ξεχνάμε την ουδετερότητα της Τουρκίας, για ότι άξιζε), κλόνισαν αυτά τα θεμέλια όσο κανείς άλλος στα 378 χρόνια που πέρασαν. Σήμερα, όμως, οι εχθροί είναι εσωτερικοί. Και ο κυριότερος ονομάζεται αμετροέπεια.

Στον απόηχο του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, η Δύση πήρε την τύχη στα χέρια της. Ενσωμάτωσε την οικονομική επανάσταση του Keynes στην πολιτική της, μπόρεσε έτσι να χρηματοδοτήσει το κοινωνικό κράτος του Beveridge και έθεσε την αμετροέπεια υπό έλεγχο. Είχε ακόμη συναίσθηση ορίων, κανόνων και ιστορικής ευθύνης.

Σήμερα, η Δύση δεν υπάρχει ως ενιαία βούληση. Και μέσα στην ομίχλη δεν διακρίνεται φως.

Στο ποίημά του «Φύση και Τέχνη», ο Γκαίτε γράφει πως «…στον περιορισμό φαίνεται ο αληθινός μάστορας και μόνο ο κανόνας μπορεί να μας δώσει ελευθερία.» Η πραγματική ελευθερία δεν βρίσκεται στην αυθαιρεσία, αλλά στην πειθαρχία του κανόνα.

Μπορεί, μετά από σχεδόν τέσσερις αιώνες, οι κανόνες της Βεστφαλίας να πρέπει πράγματι να αλλάξουν. Αλλά όταν έχουμε στραμμένα τα μάτια μόνο στο σήμερα, η αλλαγή δεν θα συμβαδίσει υποχρεωτικά με τη βούλησή μας — ιδιαίτερα όταν αυτή η βούληση παραμένει άδηλη. Θα πάρει τον δικό της δρόμο. Και τότε δεν θα πρόκειται για μεταρρύθμιση της διεθνούς τάξης, αλλά για την εκδίκηση της αμετροέπειας απέναντι σ’ έναν κόσμο που ξέχασε πως χωρίς όρια δεν υπάρχει ελευθερία– μόνο χάος.

Η κλιματική κρίση ήδη μας προειδοποιεί. Η αποσύνθεση των θεσμών ήδη μας προειδοποιεί. Οι πόλεμοι ήδη μας προειδοποιούν. Αλλά η έπαρσή μας παραμένει ισχυρότερη από τον φόβο μας. Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό σημάδι απ’ όλα.

Διαβάστε επίσης

Η βία για τη βία και το αυγό του φιδιού στη Θεσσαλονίκη