Δεν μπορεί να περάσει με επιφανειακή μόνο ανάγνωση η θέση της Κριστίν Λαγκάρντ για «μετρημένη αύξηση των επιτοκίων» εφόσον χρειαστεί – κι αυτό διότι τείνει να επιβεβαιώσει μία σταδιακή αλλαγή στην εκτίμηση της χρησιμότητας της νομισματικής πολιτικής, τουλάχιστον μέσα στο περιβάλλον που έχει σήμερα διαμορφωθεί.

Η κλασσική προσέγγιση της μορφής που είχε καθιερώσει ο Paul Volcker ήταν πως η αύξηση του κόστους χρήματος οδηγεί στην μείωση της συνολικής ζήτησης (μέσω της μείωσης του διαθέσιμου εισοδήματος) κι αυτό αποκλιμακώνει τον πληθωρισμό. Ακόμη πιο σημαντικό ήταν το δόγμα πως η συνέπεια και εμμονή της κεντρικής τράπεζας στα υψηλά επιτόκια θα μειώσει τις πληθωριστικές προσδοκίες—κι αυτό ήταν το πιο ισχυρό όπλο κατά του πληθωρισμού.

Το πρώτο ράγισμα σ’ αυτήν την ωραιοποιημένη εικόνα προήλθε από την πλευρά της παραγωγής. Ακόμη και οι σκληρότεροι υπέρμαχοι του μονεταρισμού και της θεωρίας των λογικών προσδοκιών, υποχρεώθηκαν να παραδεχτούν πως όταν οι πληθωριστικές πιέσεις προέρχονται – όπως σήμερα—πρωταρχικά από την πλευρά της προσφοράς, η αύξηση των επιτοκίων έχει οριακό—αν όχι σχεδόν μηδενικό—ρόλο να παίξει. Εξαίρεση υπάρχει μόνο αν η οικονομία οδηγηθεί μέσω διαδοχικών και υψηλών αυξήσεων του κόστους χρήματος σε πολύ δραματική επιβράδυνση του ρυθμού ανάπτυξης, αν όχι σε ύφεση.

Οι κεντρικοί τραπεζίτες εξακολουθούν βέβαια να ανησυχούν. Στην Αγγλία, ο υποδιοικητής Dave Ramsden προβλέπει άνοδο του επιτοκίου το Νοέμβριο. Στην ΕΚΤ, η Lagarde παρακολουθεί την σχέση της πορείας αύξησης του πληθωρισμού με αυτήν των αμοιβών, έτοιμη να παρέμβει αν η δεύτερη υπερκεράσει την πρώτη, καθώς αυτό θα σηματοδοτεί ενίσχυση των πληθωριστικών προσδοκιών. Ούτε και αγνοείται η επίπτωση όπου, μέσω του καναλιού της συναλλαγματικής ισοτιμίας, το υψηλό επιτόκιο ισχυροποιώντας  το νόμισμα κάνει τις εισαγωγές πιο φτηνές και διευκολύνει έτσι την μάχη κατά του πληθωρισμού.

Η βαθύτερη ανησυχία, όμως, είναι αλλού. Σε άρθρο μας (Η επάρκεια στην επερχόμενη κρίση θα κρίνει τις εκλογές, 21/9) γράψαμε για την πρωτοφανή τριπλέτα—όπου οι τιμές των μετοχών, του πετρελαίου και οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων αυξάνονται ταυτόχρονα—φαινόμενο που μάλλον υποδήλωνε αλλαγή στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Στην ουσία, έμμεσα, οι κεντρικοί τραπεζίτες αρχίζουν να συνειδητοποιούν πως μαζί με την ανθρώπινη συμπεριφορά έχει αλλάξει και το οικονομικό περιβάλλον: έχει γίνει λιγότερο ευαίσθητο στις αλλαγές του επιτοκίου (less interest sensitive).

Τρεις είναι οι σημαντικοί παράγοντες. Πρώτος, πολλά οικογενειακά και εταιρικά δάνεια που συνομολογήθηκαν στην περίοδο των σχεδόν μηδενικών επιτοκίων, φέρουν ρήτρα σταθερού επιτοκίου και είναι, επιπλέον, μακρόχρονα. Αυτά δεν επηρεάζονται από τις σημερινές εξελίξεις.

Δεύτερος, ενώ οι κεντρικοί τραπεζίτες προσπαθούν να πιέσουν λίγο το φρένο στην ανοδική πορεία της οικονομίας, οι κυβερνήσεις πατούν το δημοσιονομικό γκάζι και επιταχύνουν την ανάπτυξη. Αυξημένες με διάφορους τρόπους είναι οι δαπάνες για την άμυνα, τις υποδομές και την κλιματική κρίση. Αυξημένες είναι και οι επενδύσεις στην βιομηχανική πολιτική και τις επιδοτήσεις/επιχορηγήσεις, καθώς οι πολιτικές ηγεσίες έρχονται ολοένα και περισσότερο αντιμέτωπες με τις αρνητικές επιπτώσεις της επέκτασης και διόγκωσης των ανισοτήτων κάθε μορφής στην κοινωνική συνοχή και στην φιλελεύθερη δημοκρατία.

Τρίτος, σε ξεχωριστή κατηγορία είναι οι τεράστιες επενδύσεις, με κυκλική χρηματοδότηση και υψηλή μόχλευση, στην τεχνητή νοημοσύνη: κέντρα δεδομένων, ημιαγωγοί, παραγωγή και διανομή ενέργειας,  χρήση νερού,  υποδομές στο «σύννεφο» (cloud). Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, αυτές οι επενδύσεις και μόνο υπερκεράζουν τις αρνητικές συνέπειες των υψηλότερων επιτοκίων και της ακριβότερης ενέργειας.

Τέλος, θα πρέπει να παρατηρηθεί πως η άνοδος των αποδόσεων στα ομόλογα έχει διαφορετικό νόημα και άλλη επίπτωση σε σύγκριση με την αυστηρότερη νομισματική πολιτική. Η απόδοση αντανακλά την εκτίμηση για το ύψος του βραχυχρόνιου επιτοκίου συν τον προσδοκώμενο πληθωρισμό, συν το premium του χρόνου, συν το premium του ρίσκου. Οι επενδυτές, λοιπόν, ζητούν υψηλότερη απόδοση καθώς βλέπουν ταυτόχρονα να αυξάνονται τα κρατικά ελλείμματα, ο λόγος του δημόσιου χρέους προς το ΑΕΠ, οι εκδόσεις εταιρικών και κρατικών ομολόγων, οι αμυντικές δαπάνες, οι επενδύσεις στην ΤΝ, ο πληθωρισμός και το γεωπολιτικό ρίσκο.

Το σημαντικό σημείο, δηλαδή, είναι πως μάλλον βρισκόμαστε μπροστά σε μία δομική αλλαγή στην ζητούμενη απόδοση (structural change) και όχι σε μία φάση ενός κύκλου συγκυρίας. Το γεγονός αυτό και μόνο συνεπάγεται υστέρηση στην αποτελεσματικότητα της νομισματικής πολιτικής, διαφαινόμενη πτώση της αξίας των χρεογράφων κάθε μορφής  και την εμφάνιση ισχυρής πιθανότητας να περάσει η παγκόσμια οικονομία σε φάση στασιμοπληθωρισμού.

Ο ΟΟΣΑ και πάλι υπογραμμίζει πως κατά πάσα πιθανότητα βιώνουμε την αύξηση του λεγόμενου «πραγματικού ουδέτερου επιτοκίου»  (neutral real rate of interest). Το επίπεδο, δηλαδή, του πραγματικού επιτοκίου που ούτε επιταχύνει ούτε επιβραδύνει την οικονομική δραστηριότητα και ταυτόχρονα είναι συμβατό με σταθερό πληθωρισμό. Αυτό σημαίνει πως η οικονομία μπορεί να επιταχυνθεί ή να επιβραδυνθεί με επιτόκια αντίστοιχα χαμηλότερα ή υψηλότερα από πριν, η έννοια της σφιχτής νομισματικής πολιτικής αλλάζει –διότι σημασία έχει πόσο κοντά ή μακριά βρίσκονται από το «ουδέτερο» επιτόκιο, ο στόχος του 2% για τον πληθωρισμό δεν είναι πλέον ούτε ιερός ούτε ρεαλιστικός και το βάρος της οικονομικής πολιτικής πρέπει να στραφεί προς την πλευρά της παραγωγής.

Αυτό κι αν δεν αποτελεί μία μορφή βαθιάς αμφισβήτησης των θεμελίων του νεοφιλελευθερισμού.

Διαβάστε επίσης

Γιατί η Κίνα δεν βιάζεται