Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης: Νέος προσανατολισμός και στροφή στους γείτονες

Μια έκθεση στα δέκα χρόνια από το θάνατο του γλύπτη Γιώργου Λάππα, μια τριπλή βίντεο-εγκατάσταση της Μαργαρίτας Αθανασίου και ακόμη η παρουσίαση πρόσφατων αποκτημάτων που δίνουν το στίγμα της νέας συλλεκτικής πολιτικής του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Από τις 11 Ιουνίου και για όλο το καλοκαίρι οι τρεις αυτές εκθέσεις παρουσιάζουν ένα ενδιαφέρον πανόραμα της σύγχρονης τέχνης από Έλληνες και ξένους καλλιτέχνες που δίνουν το στίγμα της εποχής.

Με τον τίτλο της «South by Southeast» να αποτελεί ένα σκόπιμο λογοπαίγνιο πάνω σε αυτόν της ταινίας του Χίτσκοκ «North by Northwest» (Στην σκιά των τεσσάρων γιγάντων) η ομαδική έκθεση του ΕΜΣΤ σηματοδοτεί μια καθοριστική στιγμή στην εξέλιξη της συλλογής του και του προσανατολισμού της. Με αφορμή πρόσφατα αποκτήματα και δωρεές, καθώς και ήδη υπάρχοντα έργα της συλλογής και επιλεγμένους δανεισμούς αναδεικνύει τη νέα συλλεκτική πολιτική, που ξεκίνησε το 2021, η οποία κοιτάζει πέρα από τις κληρονομημένες δυτικές συμβάσεις, επανατοποθετώντας την Ελλάδα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτισμικής γεωγραφίας της Μεσογείου και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης – μιας περιοχής που περιλαμβάνει τα Βαλκάνια, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.

Με αυτόν τον τρόπο, επαναπροσδιορίζει την Ελλάδα όχι ως περιφέρεια της Δυτικής Ευρώπης αλλά ως κεντρικό κόμβο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Μέσης ή «Εγγύς» Ανατολής, μιας περιοχής που διατρέχεται και συνέχεται από ένα πλέγμα ιστορικών δεσμών διαμορφωμένων από την κινητικότητα, τις ανταλλαγές, τις συγκρούσεις, την πολυγλωσσία και τις πολυεπίπεδες ταυτότητες.

Πάνω από εκατό έργα πενήντα καλλιτεχνών από είκοσι και πλέον χώρες περιλαμβάνονται στην έκθεση επισημαίνοντας έναν συμβολικό αναπροσανατολισμό πέρα από τη μακροχρόνια προσκόλληση στα αγγλοσαξονικά και δυτικοευρωπαϊκά πολιτισμικά πρότυπα, που χαρακτήρισε την ελληνική νεωτερικότητα από την ανεξαρτησία και μετά.

Αντίθετα, η έκθεση South by Southeast επιμένει σε μια πιο σύνθετη, πλουραλιστική χαρτογράφηση, η οποία αναγνωρίζει τη στρατηγική γεωγραφική θέση της Ελλάδας στο σταυροδρόμι ηπείρων, αυτοκρατοριών και συστημάτων πίστης, καθώς και τις βαθιές ιστορικές συγγένειές της με την περιοχή που κάποτε ήταν γνωστή ως Λεβάντε.

Αυτή η μετατόπιση απηχεί ευρύτερες πολιτισμικές και γεωπολιτικές τάσεις, ανάμεσά τους και αυτήν που έχει περιγραφεί πρόσφατα ως μια σύγχρονη «στροφή προς την Ανατολή» στην Ελλάδα αντανακλώντας ανανεωμένες πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις με τις γειτονικές περιοχές.

Κοινές ιστορίες και επίκαιρη αφήγηση

Σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου η έκθεση αυτή έρχεται, όπως σημειώνει η ίδια, στον απόηχο της οικονομικής κρίσης, των εντεινόμενων μεταναστευτικών ροών και της αναδιάταξης του πολιτικού τοπίου της Ευρώπης με τα ζητήματα της ταυτότητας, του ανήκειν και του πολιτισμικού προσανατολισμού να έχουν αποκτήσει ξανά επιτακτικό χαρακτήρα. Η θέση της Ελλάδας ως κράτους πρώτης γραμμής στη λεγόμενη «προσφυγική κρίση» και ως γέφυρας μεταξύ της Ευρώπης και των νότιων και ανατολικών γειτόνων της έχει αποκαλύψει βαθιά ρήγματα στην ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, ενώ παράλληλα έχει αναδείξει τη μακροχρόνια σύνδεση της χώρας με τις ιστορίες μετακινήσεων και εκτοπισμών της περιοχής.

«Η έκθεση «South by Southeast» καλείται έτσι, να ανταποκριθεί σε αυτές τις συνθήκες προτείνοντας μια αντίθετη αφήγηση απέναντι στον εσωστρεφή εθνικισμό αναδεικνύοντας κοινές ιστορίες, αλληλένδετα μέλλοντα και έναν κοινό πολιτισμικό χώρο που διαμορφώνεται μέσα από την κυκλοφορία και όχι από τον αποκλεισμό και την πόλωση», αναφέρει η κυρία Γρέγου. «Φέρνοντας αυτές τις οπτικές σε διάλογο στο πλαίσιο ενός εθνικού μουσείου, η έκθεση διατυπώνει μια επιμελητική και θεσμική δέσμευση για την επανεξέταση της πολιτισμικής αυτοαντίληψης της Ελλάδας.

Προτείνει μια μετατόπιση από ένα κληρονομημένο Δυτικό βλέμμα προς μια πιο εντοπισμένη, σχεσιακή οπτική, η οποία αναγνωρίζει την ενσωμάτωση της Ελλάδας σε μια σύνθετη, περιφερειακή οικολογία. Με αυτόν τον τρόπο, το EMΣT αναγνωρίζει τη Μεσόγειο, τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και την ευρύτερη Εγγύς Ανατολή όχι ως περιθωριακές ζώνες της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, αλλά ως γόνιμους χώρους καλλιτεχνικής παραγωγής, κριτικής σκέψης και πολιτισμικής καινοτομίας».

Στην έκθεση παρουσιάζονται έργα των καλλιτεχνών: Lawrence Abu Hamdan, Diana Al-Hadid, Monira Al Quadiri, Αθανάσιος Αργιανάς, Lynda Benglis, Κωστής Βελώνης, Βαγγέλης Βλάχος, Ειρήνη Βουρλούμη, Απόστολος Γεωργίου, Pier Paolo Calzolari, Chryssa, Navine G. Dossos, Ειρήνη Ευσταθίου, Λίνα Θεοδώρου, Ivan Grubanov, Artan Hajrullahu, Mona Hatoum, Γιώργος Ιωάννου, Emily Jacir, Sven Johne, Διονύσης Καβαλλιεράτος, Κωνσταντίνος Κακανιάς, Βαλέριος Καλούτσης, Bouchra Khalili, Πάνος Κοκκινιάς, Γιάννης Κουνέλλης, Nate Lowman, Rabih Mroué, Ελένη Μυλωνά, Jennifer Nelson, Μπία Ντάβου, Gabriel Orozco, George Osodi, Adrian Paci, Μαλβίνα Παναγιωτίδη, Μαρία Παπαδημητρίου, Λήδα Παπακωνσταντίνου, Ρένα Παπασπύρου, Αντώνης Πίττας, Walid Raad, Thomias Radin, Michael Rakowitz, Șerban Savu, Nedko Solakov, Sphinxes, Thomas Struth, Κώστας Τσόκλης, Στέλιος Φαϊτάκης, Vangjush Vellahu, Akram Zaatari.

Ο πρωτοπόρος Γιώργος Λάππας

Ένα spotlight στον Γιώργο Λάππα (1950–2016) με έργα της συλλογής του μουσείου αλλά και επιλεγμένους δανεισμούς περιλαμβάνονται στην έκθεση «Γιώργος Λάππας – Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω» σε επιμέλεια Δάφνης Βιτάλη. Ένας από τους πιο σημαντικούς σύγχρονους Έλληνες καλλιτέχνες, με καθοριστική συμβολή στη γλυπτική και την εννοιολογική τέχνη στην Ελλάδα υπήρξε ο Λάππας, που ανανέωσε ριζικά τη γλυπτική στην Ελλάδα συμβάλλοντας στην «μετακίνησή» της από την παραδοσιακή αναπαράσταση προς πιο σύγχρονες, εννοιολογικές και πολυεπίπεδες μορφές έκφρασης. Το έργο του έτσι, χαρακτηρίζεται από τη συνεχή αναζήτηση της γλυπτικής φόρμας ως τρισδιάστατου σχεδίου στο χώρο, τον διάλογο μεταξύ δισδιάστατης και τρισδιάστατης μορφής, τη σχέση αρχιτεκτονικού και ψευδαισθητικού χώρου, μέσα από διερευνήσεις και πειραματισμούς πάνω στη γλυπτική, τη φωτογραφία, τη χρήση της κίνησης, του φωτός και της κλίμακας.

«Με διαπολιτισμικές αναφορές από την αρχαία αιγυπτιακή τέχνη, την αρχαία Ελλάδα, τον πολιτισμό των Μάγια μέχρι την ιστορία της τέχνης του 20ου αιώνα, την σύγχρονη εικονογραφία αλλά και σημαντικές στιγμές της πολιτικής και κοινωνικής πρόσφατης ιστορίας, το έργο του Λάππα ανοίγεται και διαμορφώνεται ανάμεσα σε δίπολα όπως το προσωπικό και το συλλογικό, το ιδιωτικό και το δημόσιο, το έργο τέχνης και ο θεατής, το τοπικό και το παγκόσμιο, η Ανατολή και η Δύση», όπως αναφέρει η επιμελήτρια. Παράλληλα εξάλλου, ως καθηγητής στη Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών ο Γιώργος Λάππας επηρέασε βαθιά νεότερες γενιές καλλιτεχνών.
Βιωματικές «Φωνές»

Πρώτα στον Kunstlerhaus Bethanien του Βερολίνου, έναν διεθνώς αναγνωρισμένο θεσμό με προγράμματα φιλοξενίας καλλιτεχνών παρουσιάστηκε το 2025 η βίντεο-εγκατάσταση «Φωνές» της Μαργαρίτας Αθανασίου η οποία συμμετείχε με χρηματοδότηση του ΕΜΣΤ. Πρόκειται για ένα δοκίμιο σε κινούμενη εικόνα, που συνυφαίνει αρχειακό, τυχαία εντοπισμένο και πρωτότυπο οπτικοακουστικό υλικό με πρωτότυπο περιεχόμενο. Στόχος του, να ιχνηλατήσει την εξέλιξη του πνευματιστικού κινήματος NewAge, τη συμβιωτική του σχέση με τις αναδυόμενες τεχνολογίες, καθώς και τον ρόλο του ως εργαλείου προσωπικής και συλλογικής μεταμόρφωσης.

Το «VOICES» έχει μάλιστα, έντονα βιωματικό χαρακτήρα, καθώς αντλεί από τις αντίστοιχες εμπειρίες, που η καλλιτέχνιδα είχε ως παιδί στην επικοινωνία με τη μητέρα της ενώ ενσωματώνει και συνεντεύξεις με τη γιαγιά της, η οποία υπήρξε και η ίδια καλλιτέχνιδα. Με αυτή την έννοια το έργο λειτουργεί τόσο ως ιστορική έρευνα –χαρτογραφώντας ένα είδος πνευματιστικού οικογενειακού δέντρου– όσο και ως ποιητικός στοχασμός για το τι σημαίνει να «κατέχει» κανείς μια φωνή. Ο συντονισμός της παρουσίασης είναι του Σταμάτη Σχιζάκη.

Info
Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης: Λ. Καλλιρρόης και Αμβρ. Φραντζή, τηλ. 2111019000
Εκθέσεις: «South by Southeast» (ομαδική), «Γιώργος Λάππας – Η τέχνη ξεκινάει πάντα με τη λέξη έστω», Μαργαρίτα Αθανασίου «Φωνές»
Εγκαίνια: 11 Ιουνίου

 

Διαβάστε επίσης

Ποιος είναι «Ο τρόπος που ζούμε τώρα»; Η Συλλογή Οικονόμου απαντά με μία έκθεση

Διάδοχοι Μεγάλου Αλεξάνδρου: Στην Άνδρο έφτιαχναν τα όπλα τους;

Μπιενάλε Αθήνας 2027 – Η πόλη δίνει τον τόνο στη μεγάλη διοργάνωση