Πρωτοπόρος κεραμίστας, κεντρική μορφή της νεώτερης κεραμικής στην Ελλάδα  συνδυάζοντας την ελληνική λαϊκή εικονογραφία με τις καλλιτεχνικές αξίες του μοντερνισμού, ήταν ο Πάνος Βαλσαμάκης με  έργο που υπήρξε καθοριστικό για την ανάδειξη της κεραμικής ως σημαντικού  πεδίου της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας του 20ου αιώνα, στον αντίποδα μιας απλής χειροτεχνίας.

Τα έργα του μετέγραφαν με επιτυχία την παράδοση σε έναν νεωτερικό κώδικα ακολουθώντας τα σύγχρονα ρεύματα της εποχής του και αυτές οι δημιουργίες του κόσμησαν και κοσμούν ακόμη πολλούς δημόσιους χώρους στην Αθήνα ενώ υπήρξαν πάντα πολύτιμο απόκτημα σε μια ιδιωτική κατοικία.  Όλα αυτά επαναφέρει η αναδρομική έκθεση για τον καλλιτέχνη «Αναπλάθοντας την παράδοση: O Πάνος Βαλσαμάκης και η γέννηση της σύγχρονης ελληνικής κεραμικής»,  που θα παρουσιαστεί στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης από τον προσεχή Ιούνιο. Σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του και ισάριθμα σχεδόν από την τελευταία του έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη, το 1982 τα γοητευτικά κεραμικά έργα του Βαλσαμάκη θα λειτουργήσουν και πάλι ως ένας ενεργός σύνδεσμος με την ελληνική παράδοση αποδεικνύοντας ταυτόχρονα τη διαχρονικότητά τους.

1

Κεραμικά στους εξωτερικούς τοίχους του κτηρίου ΟΤΕ στην οδό 3ης Σεπτεμβρίου, Αθήνα. Eυγενική παραχώρηση Οικογένειας Βαλσαμάκη

  Γεννημένος στο Αϊβαλί της Μικράς Ασίας ο  Πάνος Βαλσαμάκης (1900-1986) είχε φθάσει στην Ελλάδα ως πρόσφυγας μετά την Μικρασιατική καταστροφή και έδειξε από νωρίς το ταλέντο του στην τέχνη. Σπούδασε ζωγραφική και κεραμική στην Μασσαλία, με τα πρώτα έργα του να αντλούν έμπνευση από την παράδοση, την οποία όμως, επεξεργάσθηκε σταδιακά  μέσα από ένα νεωτεριστικό εικαστικό ιδίωμα, που αξιοποιούσε την αφαίρεση και τον μοντερνισμό και χαρακτηριζόταν από ρυθμό και φορμαλιστική καθαρότητα.

Το ιστορικό εργαστήριο

  Αρχικά εργάστηκε ως καλλιτεχνικός διευθυντής σε μεγάλα εργαστήρια κεραμικής, πρώτα στο εργοστάσιο Κεραμεικός (1930-1942) και αργότερα (1942-1957) στην ΑΚΕΛ (Ανώνυμος Κεραμευτική Εταιρεία Λαυρίου) που βρισκόταν στο βιομηχανικό λιμάνι του Λαυρίου. Μετά το 1957 όμως, αφιερώθηκε εξ ολοκλήρου στο προσωπικό του έργο,  με έδρα το ατελιέ του στο Μαρούσι, όπου παρήγαγε πολύχρωμα κεραμικά πλακάκια, πίνακες και τρισδιάστατα αντικείμενα ενώ μεγαλύτερης κλίμακας έργα του βρήκαν θέση τους σε δημόσια και ιδιωτικά κτήρια.

  Όπως αναφέρει και ο εγγονός του Πάνος Βαλσαμάκης, ο οποίος με την μητέρα του Αφροδίτη και την υπόλοιπη οικογένειά του διατηρεί ζωντανό και ενεργό αυτό το ιστορικό εργαστήριο του Αμαρουσίου, το έργο του παππού του συνεχίζει να συγκινεί και να εμπνέει ακόμα και σήμερα, παρά το γεγονός ότι έχουν περάσει 40 χρόνια από τον θάνατό του. «Η διαχρονικότητα και η βαθιά αισθητική του αποτυπώνονται σε κάθε κομμάτι που δημιούργησε, αφού κατάφερε να συνδυάσει με μοναδικό τρόπο τις παραδοσιακές αξίες της λαϊκής τέχνης με τη σύγχρονη δημιουργική προσέγγιση και τάσεις», όπως λέει. 

Ο Πάμπλο Πικάσο και ο Πάνος Βαλσαμάκης σε έκθεση στις Κάννες, όπου  οι δύο καλλιτέχνες ήταν μέλη της εφορευτικής επιτροπής το 1955.  Eυγενική παραχώρηση  Οικογένειας Βαλσαμάκη 

   Χαρακτηριστικά στοιχεία του έργου του αποτελούν οι γεωμετρικές φόρμες, η εκφραστική καμπύλη -σημεία τόσο της ελληνικής πολιτισμικής παράδοσης όσο και των σύγχρονών του αισθητικών προσεγγίσεων ενώ η πρακτική του μεταγράφει την παράδοση σε έναν σαφώς νεωτερικό κώδικα.

Η κεραμική, πεδίο της σύγχρονης τέχνης

  Ζώντας σε ενδιαφέροντες καιρούς και εποχές ζυμώσεων και αλλαγών ο Βαλσαμάκης κατόρθωσε να επιτύχει τη σύνθεση της ελληνικής πολιτισμικής μνήμης, της λαϊκής παράδοσης και της γλώσσας της νεωτερικότητας των δεκαετιών του 1960 και 1970, όπως σημειώνει ο εγγονός του, με αποτέλεσμα να συνεισφέρει στην εξέλιξη της ελληνικής κεραμικής και του πολιτισμού.

Έργο σε Bar Ξενοδοχείου της Θεσσαλονίκης c. 1970. Eυγενική παραχώρηση  Οικογένειας Βαλσαμάκη 

  «Η σημασία του έργου του Πάνου Βαλσαμάκη», όπως λέει «έγκειται στον ρόλο που διαδραμάτισε στη μετουσίωσης της κεραμικής τέχνης στην Ελλάδα από μια μάλλον περιθωριοποιημένη μορφή τέχνης σε μια ολοκληρωμένη σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική. Άρθρωσε έτσι, ένα πρότυπο καλλιτεχνικής πρακτικής που είχε στέρεες ρίζες στην ιστορική παράδοση και το βλέμμα στραμμένο αποφασιστικά στο μέλλον. Το έργο του δεν καθόρισε απλώς την εικαστική κουλτούρα του ελληνικού 20ου αιώνα, αλλά χάραξε τα όρια ενός χώρου εντός του οποίου οι μεταγενέστερες γενιές καλλιτεχνών μπορούσαν να προσεγγίσουν την κεραμική ως ένα σοβαρό, εκφραστικά και διανοητικά συναρπαστικό, πεδίο της σύγχρονης τέχνης».

Τέχνη, σημείο αναφοράς

   Πέρα από όλα αυτά εξάλλου, η επίδραση του έργου του ξεπερνώντας τα  όρια της απλής  τεχνικής αρτιότητας συνδέεται με την παράδοση, την ιστορία των χαμένων πατρίδων και την ανάγκη για έκφραση και ομορφιά.  Γιατί μέσα από τα κεραμικά του ο Βαλσαμάκης κατόρθωσε  να μεταδώσει αξίες, συναισθήματα και ιστορίες, δημιουργώντας ένα έργο που παραμένει ζωντανό στην συλλογική μνήμη. «Η τέχνη του αποτελεί σημείο αναφοράς για νεότερους καλλιτέχνες και αγαπημένη κληρονομιά για όλους εμάς που μεγαλώσαμε δίπλα του», προσθέτει ο εγγονός του, κι ένας λόγος είναι ότι «Η κεραμική του δεν είναι απλώς αντικείμενα αλλά κλειδιά που ανοίγουν δρόμους επικοινωνίας και πολιτισμού ανάμεσα στις γενιές».

Κεραμικά στους εξωτερικούς τοίχους του κτηρίου ΟΤΕ στην οδό 3ης Σεπτεμβρίου, Αθήνα. Eυγενική παραχώρηση Οικογένειας Βαλσαμάκη 

  Η έκθεση παρουσιάζεται σε επιμέλεια της Kατερίνας Γρέγου και της  Άννας Μυκονιάτη και σηματοδοτεί την αφετηρία ενός νέου κύκλου δράσεων, αφιερωμένων στον κοσμοπολιτισμό της λεβαντίνικης διασποράς στην Ανατολική Μεσόγειο, με επίκεντρο τους Έλληνες μικρασιατικής καταγωγής και την καθοριστική συμβολή τους στην εξέλιξη του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού.

Διαβάστε επίσης

Η πόλη, η φύση, το σύμπαν – Ρωσική πρωτοπορία και Συλλογή Κωστάκη από άλλη ματιά

Τα παιχνίδια της μνήμης και της αίσθησης – Έκθεση του Τάκη Καβαλλιεράτου

Η τεχνητή νοημοσύνη παίζει – Ένα αρχαίο στρατηγικό παιχνίδι αποκαλύπτεται