Αλλαγές στην κατάσχεση εις χείρας τρίτου: Τι φοβούνται οι δικηγόροι για το νέο νομοσχέδιο και τις δεσμεύσεις τραπεζικών λογαριασμών

Η διαδικασία δέσμευσης ποσών γίνεται απλούστερη μέσω ψηφιακών διαδικασιών και αυτό ανησυχεί τους οφειλέτες για λάθη και παρατυπίες από δανειστές και τράπεζες.

Η κατάσχεση εις χείρας τρίτου αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία αναγκαστικής εκτέλεσης που διαθέτει ο δανειστής για την ικανοποίηση της απαίτησής του. Πρόκειται για τη διαδικασία μέσω της οποίας δεσμεύονται χρήματα ή απαιτήσεις του οφειλέτη που βρίσκονται στα χέρια τρίτων, προκειμένου να αποδοθούν στον πιστωτή.

Τρίτος μπορεί να είναι, για παράδειγμα, μισθωτής, εργοδότης ή τραπεζικό ίδρυμα, αλλά στην πράξη η διαδικασία αυτή χρησιμοποιείται κατά βάση, για να δεσμεύσει άμεσα ο δανειστής τα χρήματα του οφειλέτη στον τραπεζικό του λογαριασμό.

Το νέο νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης δεν μεταβάλλει τον πυρήνα της διαδικασίας, αλλά επιχειρεί έναν ευρύτερο εκσυγχρονισμό της πολιτικής δικονομίας, ενισχύοντας την ψηφιακή λειτουργία της αναγκαστικής εκτέλεσης και καθιερώνοντας πλήρη ηλεκτρονική ροή στη διαδικασία κατάσχεσης εις χείρας τρίτου και στη δήλωση τρίτου.

Η μεταρρύθμιση εντάσσεται σε μια γενικότερη προσπάθεια επιτάχυνσης της δικαιοσύνης και μείωσης της γραφειοκρατίας.

Ωστόσο, η προοπτική μιας πλήρως ψηφιοποιημένης διαδικασίας έχει ήδη προκαλέσει έντονες συζητήσεις στον νομικό κόσμο, με τους δικηγόρους να εκφράζουν ανησυχίες ότι η πλήρως ψηφιακή διαδικασία μπορεί να ενισχύσει τη θέση των πιστωτών, μειώνοντας τον πραγματικό χρόνο αντίδρασης του οφειλέτη.

Τι είναι η κατάσχεση εις χείρας τρίτου και πώς λειτουργεί στην πράξη

Η κατάσχεση εις χείρας τρίτου είναι μορφή αναγκαστικής εκτέλεσης που στρέφεται όχι κατά περιουσιακών στοιχείων που βρίσκονται στην κατοχή του οφειλέτη, αλλά κατά απαιτήσεών του έναντι τρίτων. Τυπικά παραδείγματα είναι οι τραπεζικές καταθέσεις, οι μισθοί, τα ενοίκια ή οποιαδήποτε χρηματική απαίτηση που οφείλεται στον οφειλέτη.

Αντί, δηλαδή, ο δανειστής να προχωρήσει σε εκτέλεση κατά περιουσιακών στοιχείων που βρίσκονται στην κατοχή του οφειλέτη (π.χ. ένα ακίνητο ή αυτοκίνητο), στρέφεται κατά περιουσιακών στοιχείων που διαχειρίζονται τρίτοι, όπως είναι οι τραπεζικές καταθέσεις που αποτελούν τη συνηθέστερη μορφή κατάσχεσης εις χείρας τρίτου.

Για να ξεκινήσει η διαδικασία, ο δανειστής επιδίδει το κατασχετήριο έγγραφο στην τράπεζα, δηλαδή επιδίδει τη διαταγή πληρωμής ή την απόφαση δικαστηρίου και περιγράφει το ακριβές ποσό της απαίτησης, ζητώντας από την τράπεζα να μην καταβάλλει τα χρήματα στον οφειλέτη αλλά στον ίδιο.

Έτσι, όταν το κατασχετήριο επιδοθεί στην τράπεζα, η τράπεζα δεσμεύει άμεσα τα ποσά που βρίσκονται στον λογαριασμό. Η κρίσιμη λεπτομέρεια είναι ότι η δέσμευση γίνεται αμέσως με την επίδοση των εγγράφων στην τράπεζα, ενώ η επίδοσή τους στον οφειλέτη πρέπει να γίνει εντός 8 ημερών. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι ο οφειλέτης πρώτα διαπιστώνει ότι δεσμεύθηκαν τα χρήματά του και αργότερα μαθαίνει το γιατί, πώς και από ποιον, λαμβάνοντας τα κατασχετήρια έγγραφα.

Εντός οκτώ ημερών από την επίδοση, η τράπεζα υποχρεούται να δηλώσει αν υφίσταται η απαίτηση, αν έχει στα χέρια της κατασχεμένο ποσό και αν έχουν επιβληθεί άλλες κατασχέσεις. Δηλώνει, επίσης, αν υπάρχει ακατάσχετη απαίτηση, όπως το προστατευόμενο ποσό μισθοδοσίας ή σύνταξης.

Η κατάσχεση εις χείρας τρίτου αποτελεί, συνεπώς, ένα εργαλείο άμεσης αποτελεσματικότητας για τον πιστωτή, αλλά ταυτόχρονα μια διαδικασία με δικονομικές εγγυήσεις για τον οφειλέτη, όπως η δυνατότητα ανακοπής, αναστολής εκτέλεσης και προστασίας ακατάσχετων ποσών.

Τι αλλάζει με το νέο νομοσχέδιο

Το νομοσχέδιο δεν τροποποιεί τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις επιβολής της κατάσχεσης ούτε τις προθεσμίες και τις δικονομικές εγγυήσεις. Οι αλλαγές εντοπίζονται στον τρόπο λειτουργίας της διαδικασίας και στη μετάβασή της σε πλήρως ψηφιακό περιβάλλον.

Καταρχάς, η τροποποίηση του άρθρου 983 ΚΠολΔ δεν μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο γεννάται η κατάσχεση ούτε το ποιος λαμβάνει το κατασχετήριο. Η επίδοση εξακολουθεί να γίνεται από δικαστικό επιμελητή στον τρίτο (π.χ. τράπεζα) και στον οφειλέτη και η κατάσχεση εξακολουθεί να ισχύει από τη στιγμή που το κατασχετήριο επιδίδεται στον τρίτο.

Εκείνο που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο η πράξη της επίδοσης εντάσσεται στη λειτουργία της εκτέλεσης. Με τη νέα ρύθμιση, η επίδοση και η κατασχετική πράξη ενσωματώνονται σε ψηφιακή ροή διαχείρισης. Η πράξη καταγράφεται ηλεκτρονικά, διακινείται ταχύτερα και συνδέεται με τα επόμενα στάδια της διαδικασίας, όπως η δήλωση τρίτου και η εξέλιξη της εκτέλεσης. Η ηλεκτρονική καταγραφή μειώνει την εξάρτηση από έντυπα έγγραφα, επιτρέπει την άμεση διαβίβαση στοιχείων και ενισχύει την ιχνηλασιμότητα της διαδικασίας.

Η ουσιαστικότερη πρακτική μεταβολή, ωστόσο, εντοπίζεται στο άρθρο 985 ΚΠολΔ και αφορά τη δήλωση του τρίτου. Μέχρι σήμερα, ο τρίτος, όπως η τράπεζα ή ο εργοδότης, όφειλε μέσα σε οκτώ ημέρες από την επίδοση του κατασχετηρίου να καταθέσει δήλωση στη γραμματεία του αρμόδιου πρωτοδικείου, είτε σε έντυπη μορφή είτε μέσω ηλεκτρονικών μέσων, εφόσον αυτά ήταν διαθέσιμα. Η διαδικασία αυτή, αν και μπορούσε να γίνει ψηφιακά, δεν ήταν ενιαία ούτε πλήρως τυποποιημένη, με αποτέλεσμα να παρατηρούνται διαφορετικές πρακτικές και καθυστερήσεις.

Με το νομοσχέδιο καθιερώνεται υποχρεωτικά η υποβολή της δήλωσης μέσω της ειδικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας της Ομοσπονδίας Δικαστικών Επιμελητών Ελλάδας (portal.odee.gr). Η πλατφόρμα λειτουργεί ως κεντρικό σημείο υποβολής και καταγραφής των δηλώσεων τρίτων, επιτρέποντας την άμεση καταχώριση, την τυποποίηση των στοιχείων και την ταυτόχρονη ενημέρωση των εμπλεκομένων. Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται ενιαία διαδικασία σε όλη τη χώρα, περιορίζονται τα λάθη καταχώρισης και επιταχύνεται η εκτελεστική διαδικασία, καθώς η πληροφορία διαβιβάζεται χωρίς μεσολάβηση έντυπων εγγράφων ή φυσικής παρουσίας στα δικαστήρια.

Οι ανησυχίες του νομικού κόσμου

Η μετάβαση σε πλήρως ψηφιακή διαδικασία έχει προκαλέσει έντονες συζητήσεις στον νομικό κόσμο, με ορισμένους να εκφράζουν φόβους ότι η νέα πραγματικότητα μπορεί να λειτουργήσει εις βάρος των οφειλετών.

Κυριότερη ανησυχία αποτελεί η ταχύτητα. Η ψηφιοποίηση επιτρέπει την άμεση αποστολή κατασχετηρίων και τη σχεδόν στιγμιαία δέσμευση τραπεζικών λογαριασμών. Εκεί όπου στο παρελθόν μεσολαβούσαν πρακτικές καθυστερήσεις λόγω επιδόσεων και διοικητικών διαδικασιών, πλέον η δέσμευση μπορεί να γίνει μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Αυτό σημαίνει ότι ο οφειλέτης ενδέχεται να αντιληφθεί τη δέσμευση όταν διαπιστώσει μειωμένο υπόλοιπο στον λογαριασμό του.

Το πιο ευαίσθητο σημείο, πάντως, είναι ο χρόνος ενημέρωσης του οφειλέτη. Νομικά, η κατάσχεση ισχύει από τη στιγμή επίδοσης στον τρίτο και όχι από τη γνώση του οφειλέτη. Η αρχή αυτή δεν είναι νέα. Ωστόσο, η άμεση δέσμευση μέσω ψηφιακών διαδικασιών καθιστά πιο έντονη τη χρονική απόσταση μεταξύ δέσμευσης και πραγματικής ενημέρωσης.

Δικηγόροι που παραδοσιακά υπερασπίζονται οφειλέτες επισημαίνουν, επιπλέον, ότι μέσω αυτής της αυτοματοποίησης θα επιτευχθεί μαζικοποίηση των κατασχέσεων, με ταχεία επιβολή τους από τράπεζες, εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων, το Δημόσιο και ασφαλιστικούς φορείς.

Σε αυτό το πλαίσιο, είναι πολύ πιθανό να αποδυναμωθεί στην πράξη η προστασία των ακατάσχετων ποσών. Παρότι το ακατάσχετο παραμένει σε ισχύ, υπάρχει φόβος για προσωρινές δεσμεύσεις λόγω τεχνικών σφαλμάτων ή καθυστερήσεων στην αποδέσμευση.

Οι ανησυχίες αυτές δεν σημαίνουν ότι ο οφειλέτης στερείται δικαιωμάτων. Η επίδοση παραμένει υποχρεωτική, το ακατάσχετο προστατεύεται και τα ένδικα μέσα διατηρούνται. Εκείνο που μεταβάλλεται είναι η ταχύτητα και η αυτοματοποίηση της διαδικασίας, στοιχεία που ενισχύουν την αποτελεσματικότητα της εκτέλεσης αλλά ταυτόχρονα απαιτούν μεγαλύτερη εγρήγορση από τους οφειλέτες και τους δικηγόρους τους.

Πρακτικά, η άμυνα του οφειλέτη μετατρέπεται σε εκ των υστέρων διαδικασία. Τα ένδικα μέσα, όπως η ανακοπή και η αίτηση αναστολής, θα εξακολουθούν να παρέχουν προστασία, όμως ενεργοποιούνται αφού έχει ήδη γίνει η δέσμευση.