Στο φως η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη – Η χαμένη πόλη το Μεγάλου Αλεξάνδρου στο σημερινό Ιράκ

Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πόλεις του αρχαίου κόσμου αλλά επί αιώνες βρισκόταν κρυμμένη κάτω από σκόνη, ανάμεσα σε εμπόλεμες ζώνες και με την απειλή γεωλογικών μεταβολών. Η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη, που ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος στις όχθες του ομώνυμου ποταμού, κάποτε ένα ακμάζον κέντρο εμπορίου μεγάλων αποστάσεων που συνέδεε τη Μεσοποταμία με την Ινδία και πέρα από αυτήν εξαφανίστηκε από την ιστορική μνήμη μετά την ύστερη αρχαιότητα.

Ήταν όμως μια τεράστια, προσεκτικά σχεδιασμένη μητρόπολη, όπως την αναφέρει ο αρχαιολόγος Στέφαν Χάουζερ, ο οποίος ως επικεφαλής μιας διεθνούς επιστημονικής ομάδας έφερε στο φως αυτή την χαμένη πόλη και ανέδειξε τη σημασία της αποκαλύπτοντας τον κρίσιμο ρόλο της στο αρχαίο παγκόσμιο εμπόριο. Όπως την περιγράφει εξάλλου ο ίδιος, επρόκειτο για το ανατολικό αντίστοιχο της Αλεξάνδρειας στην Αίγυπτο.

«Και οι δύο πόλεις ιδρύθηκαν στο σημείο συνάντησης των ποτάμιων συστημάτων και των θαλάσσιων εμπορικών οδών λειτουργώντας ως πύλες μεταξύ των εσωτερικών περιοχών και της ανοιχτής θάλασσας», σημειώνει. «Για περισσότερα από 550 χρόνια, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη χρησίμευσε ως ένας από τους σημαντικότερους κόμβους του αρχαίου εμπορίου μεγάλων αποστάσεων». Η μεγαλοφυΐα του Μεγάλου Αλεξάνδρου επιβεβαιωνόταν και εδώ, εντοπίζοντας τις στρατηγικές θέσεις στις οποίες οι πόλεις θα μπορούσε να ακμάσουν, παρά την αλλαγή ηγεμονιών μέσα στους αιώνες.

H ίδρυση της πόλης

Η πόλη ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο τον 4ο αιώνα π.Χ. όταν στην μεγάλη πορεία του στην Ανατολή κατέκτησε την Αχαιμενιδική Περσική Αυτοκρατορία, αναδιαμορφώνοντας το πολιτικό και οικονομικό τοπίο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Ιστορικές πηγές περιγράφουν το ταξίδι της επιστροφής του από την κοιλάδα του Ινδού στη Μεσοποταμία, όπου σχεδίαζε να ταξιδέψει δια θαλάσσης από τα Σούσα στη Βαβυλώνα. Κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού όμως, ο Αλέξανδρος επισήμανε ένα πρόβλημα στρατηγικής φύσεως. Ότι η έντονη ιζηματογένεση στη νότια Μεσοποταμία έσπρωχνε σταδιακά την ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου ακόμη νοτιότερα, καθιστώντας τα υπάρχοντα λιμάνια άχρηστα.

Για να λύσει αυτό το πρόβλημα, ο Αλέξανδρος ίδρυσε μια νέα πόλη-λιμάνι, την Αλεξάνδρεια στις όχθες του Τίγρη, κοντά στη συμβολή του με τον ποταμού Καρούν, περί τα 1,8 χιλιόμετρα από την αρχαία ακτογραμμή. Η πόλη μετονομάσθηκε αργότερα από τον Αντίοχο Δ΄ σε Αντιόχεια (ή Αντιόχεια στη Σουσιανή) ενώ στη συνέχεια άλλαξε για μία ακόμη φορά ονομασία, όταν κατελήφθη από τον Σπασίνο (γιο του βασιλιά των Αράβων Σανδανάκου). Ο Σπασίνος της έδωσε το όνομα Χάραξ (σημαίνει “φρούριο” ή “οχύρωση”) και την έχρισε πρωτεύουσα του βασιλείου της Χαρακηνής . Μ΄αυτήν την τελευταία ονομασία –Χάραξ Σπασίνου ή Χάραξ Μαϊσάν- αναφέρεται μάλιστα από ρωμαίους συγγραφείς αλλά και σε επιγραφές που βρέθηκαν στην Παλμύρα της Συρίας.

Η πόλη και οι πόλεμοι

Όλα αυτά δεν ήταν αρκετά όμως, για επισημανθεί στα νεώτερα χρόνια η ακριβής θέση της παραμένοντας αβέβαιη επί αιώνες. Η πρώτη σύγχρονη υπόδειξη ήρθε τη δεκαετία του 1960, όταν ο βρετανός ερευνητής Τζον Χάνσαμ εντόπισε τεράστια περιγράμματα οικισμών και τείχη πόλεων σε αεροφωτογραφίες της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας. Ωστόσο, λόγω της πολιτικής αστάθειας και των ένοπλων συγκρούσεων κοντά στα ιρανικά σύνορα, η περαιτέρω έρευνα ήταν αδύνατη για δεκαετίες. Η τοποθεσία άλλωστε, που τώρα ονομάζεται Jebel Khayyaber χρησιμοποιήθηκε ακόμη και ως στρατιωτικό στρατόπεδο κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ.

Μόνο το 2014 έτσι, επέστρεψαν προσεκτικά ξένες αρχαιολογικές αποστολές στο νότιο Ιράκ και βρετανοί αρχαιολόγοι που εργάζονταν κοντά στην αρχαία πόλη Ουρ οδηγήθηκαν στο Jebel Khayyaber από τις τοπικές αρχές. Εκεί, παρά τους αυστηρούς περιορισμούς ασφαλείας, η ομάδα έμεινε έκπληκτη από την κλίμακα των ερειπίων: Το τεράστιο τείχος της πόλης που εκτεινόταν για χιλιόμετρα εξακολουθούσε να υψώνεται έως και οκτώ μέτρα σε ορισμένα σημεία.

Η επίσημη ερευνητική εκστρατεία ξεκίνησε μερικά χρόνια αργότερα από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Κόνσταντς της Γερμανίας Στέφαν Χάουζερ, έναν από τους κορυφαίους ειδικούς στον κόσμο στην ελληνιστική αρχαιολογία της Εγγύς Ανατολής. Ποτέ όμως δεν σταμάτησαν τα προβλήματα πρόσβασης αλλά και οι ανησυχίες για την ασφάλεια των ερευνητών, που αναγκαστικά βασίστηκαν στην αρχή, σε λιγότερο επεμβατικές μεθόδους. Κυρίως δηλαδή, στις επιφανειακές έρευνες, οι οποίες ωστόσο, ήταν εκτεταμένες καλύπτοντας περισσότερα από 500 χιλιόμετρα με τα πόδια και καταγράφοντας χιλιάδες θραύσματα κεραμικής και πλίνθων.

Δρόμοι, ναοί και βιομηχανικές ζώνες

Αποκαλυπτικές όμως, υπήρξαν οι φωτογραφίες με drone, που επέτρεψαν στην ομάδα να κατασκευάσει ένα λεπτομερές ψηφιακό μοντέλο εδάφους, αποκαλύπτοντας την εκπληκτική αλήθεια για την πόλη του Μεγάλου Αλεξάνδρου:

Εκτεταμένες οικιστικές περιοχές, μνημειώδη συγκροτήματα ναών, εργαστηριακές περιοχές με κλιβάνους και φούρνους τήξης, το λιμάνι της φυσικά, στο κέντρο της πόλης που συνδεόταν με κανάλια, ακόμη και ένα συγκρότημα που έμοιαζε με παλάτι, πιθανώς περιτριγυρισμένο από κήπους ή γεωργική γη ήταν τα ευρήματα.

+Επιπλέον μερικά από τα μεγαλύτερα οικιστικά οικοδομικά τετράγωνα που είναι γνωστά από την αρχαιότητα, αποκαλύφθηκαν εκεί, διατεταγμένα σε πλέγμα, που εκτεινόταν χιλιόμετρα πέρα από το βόρειο τείχος της πόλης. Τέσσερεις διαφορετικούς προσανατολισμούς είχε μάλιστα αυτό το πλέγμα, υποδεικνύοντας πολλαπλές φάσεις κατασκευής και αντίστοιχες λειτουργικές ζώνες.

Οι γεωφυσικές έρευνες έπαιξαν εξάλλου, καθοριστικό ρόλο στην ανακατασκευή της διάταξης της πόλης αλλά και οι δορυφορικές εικόνες αποκάλυψαν επίσης, ένα τεράστιο σύστημα άρδευσης στο βόρειο τμήμα της υποδηλώνοντας μεγάλης κλίμακας παραγωγή σιτηρών για την τροφοδοσία του πληθυσμού.

Όλο το εμπόριο της Ανατολής

Βασικός κόμβος στο αρχαίο παγκόσμιο εμπόριο υπήρξε η πόλη, όπως λέει ο Χάουζερ. Μεταξύ του 300 π.Χ. και του 300 μ.Χ., το εμπόριο μεταξύ Μεσοποταμίας και Ινδίας είχε ενταθεί εντυπωσιακά με συνδέσεις που έφταναν στο Αφγανιστάν και την Κίνα. Και κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, μεγάλες δίδυμες πόλεις η Σελεύκεια και η Κτησιφών αναδύθηκαν κατά μήκος του Τίγρη ως αυτοκρατορικές πρωτεύουσες.

Οι αρχαίες πηγές εκτιμούν, ότι ο πληθυσμός μόνο της Σελεύκειας, την οποία είχε ιδρύσει ο Μακεδόνας διάδοχος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Σέλευκος Α΄ ο Νικάτωρ, πόλη που εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες του βασιλείου των Σελευκιδών και των Πάρθων έφτασε τους 600.000 κατοίκους, δημιουργώντας τεράστια ζήτηση για εισαγόμενα αγαθά. Η Κτησιφών εξάλλου, στην καρδιά της αρχαίας Βαβυλώνας, ιδρυμένη επίσης από τον Σέλευκο ταυτόχρονα με την Σελεύκεια ( ή από κάποιον Κτησιφώντα αμέσως μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου ενώ η ονομασία παραπέμπει και στις ελληνικές λέξεις Θεσιφών ή Εθεσιφών) είχε διάρκεια ζωής μία χιλιετία.

«Σχεδόν όλο το εμπόριο από την Ινδία περνούσε από την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη», όπως επισημαίνει ο καθηγητής. «Ακόμα και όταν χτίστηκαν νεότερα λιμάνια νοτιότερα, λόγω της συνεχιζόμενης ιζηματογένεσης, τα αγαθά μεταφορτώνονταν πρώτα μέσω αυτής της πόλης. Η στρατηγική της θέση την καθιστούσε απαραίτητη, μέχρι που η φύση παρενέβη για άλλη μια φορά».

Παρακμή, εγκατάλειψη, κληρονομιά

Πράγματι η μοίρα της πόλης ήταν συνδεδεμένη με τον ποταμό, που την συντηρούσε. Γεωλογικές μελέτες δείχνουν, ότι ο Τίγρης μετατοπίστηκε σταδιακά προς τη Δύση αποκόπτοντας την Αλεξάνδρεια από την πλωτή οδό της. Έτσι, στον 3ο αιώνα μ.Χ., η πόλη βρισκόταν πλέον, μακριά τόσο από τον ποταμό όσο και από τον Περσικό Κόλπο, ο οποίος είχε υποχωρήσει σχεδόν 180 χιλιόμετρα στα νότια. Χωρίς πρόσβαση στον ποταμό όμως, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη έχασε την οικονομική και πολιτική της σημασία και τελικά εγκαταλείφθηκε. Η κληρονομιά της, ωστόσο, συνέχισε να υπάρχει.

Η σύγχρονη πόλη της Βασόρας αργότερα θα κληρονομούσε τον ρόλο της ως κύριου λιμανιού της περιοχής. Σήμερα πάντως, χάρη στη χρηματοδότηση από το Ίδρυμα Gerda Henkel, το Γερμανικό Ίδρυμα Έρευνας (DFG) και το Ταμείο Πολιτιστικής Προστασίας του Βρετανικού Συμβουλίου σχεδιάζονται περαιτέρω ανασκαφές. Όπως σημειώνει ο καθηγητής Χάουζερ «η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη έχει ακόμα πολλά μυστικά να αποκαλύψει και η ανακάλυψή της αναδιαμορφώνει την κατανόησή μας για την αρχαία παγκοσμιοποίηση».

 

Διαβάστε επίσης 

Το μυστήριο μιας μπαταρίας 2000 ετών- Νέα ερμηνεία για τη συσκευή της Βαγδάτης

Χ. Α. Χωμενίδης: Η «Πανδώρα» αγγίζει τη μυστικότητα της ζωής

Συγγένειες στη ζωή και στην τέχνη – «Άηχοι διάλογοι» δύο σπουδαίων δημιουργών