Η Βασιλίσσης Όλγας, το Ζάππειο και τα μυστικά τους – Σπουδαία ευρήματα και αποκατάσταση

Η Βασιλίσσης Όλγας έχει δοθεί σε μερική, έστω, κυκλοφορία αλλά το εξόχως σημαντικό έργο για τα αρχαία που έχουν αποκαλυφθεί αρχίζει τώρα. Αποκατάσταση, προστασία, ανάδειξη είναι το τρίπτυχο, που προγραμματίζεται, ώστε τα ευρήματα, ευπαθή λόγω ηλικίας , του μετασχηματισμού της περιοχής αλλά και της φθαρτότητας των υλικών τους, να διασωθούν εφ΄ όσον ήρθαν και πάλι στο φως, και βεβαίως να αναδειχθούν, όπως αρμόζει.

Η σχετική μελέτη έλαβε χθες έγκριση από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο και αυτό το μνημειακό σύνολο θα έρθει να προσθέσει μία ακόμη νησίδα ιστορίας στο κέντρο της Αθήνας. Αναμενόμενη για τους αρχαιολόγους αλλά από τις λιγότερο γνωστές για το ευρύ κοινό, που δεν γνωρίζει ίσως, ότι σε όλη τη δομημένη σήμερα περιοχή πέραν του Ολυμπιείου είχε αναπτυχθεί στη Ρωμαϊκή εποχή έως τον 5ο-6ο μ.Χ. αιώνα μία πλούσια συνοικία της Αθήνας με πολυτελείς επαύλεις, λουτρά, κοινωφελή κτήρια και άλλες εγκαταστάσεις.

Κατάλοιπα αυτής της εποχής έχουν ήδη εντοπισθεί σποραδικά τα τελευταία 150 χρόνια, ιδίως όμως στη δεκαετία του 1990 στο πλαίσιο της κατασκευής του μετρό ενώ οι πρόσφατες ανασκαφές στην Βασιλίσσης Όλγας με την ευκαιρία της ανάπλασης της λεωφόρου έχουν προσθέσει ένα σύνθετο, αν και αποσπασματικά διατηρημένο σύνολο κτισμάτων, που εκτείνεται σε μία ζώνη, μήκους περίπου 68 μέτρων και πλάτους 11. Εντός αυτής μπορεί να παρακολουθήσει κανείς την εξέλιξη της οικοδομικής δραστηριότητας της περιοχής από την Κλασική εποχή ως τη Βυζαντινή.

Οι οικοδομικές φάσεις

Έξι κύριες οικοδομικές φάσεις διακρίνονται στο τμήμα αυτό ακολουθώντας και την ιστορική εξέλιξη της περιοχής, όπου εντοπίσθηκε και τάφρος του Θεμιστόκλειου τείχους της Αθήνας, λαξευτή στο φυσικό βράχο, που επιβεβαιώνει τη χάραξη της οχύρωσης των κλασικών χρόνων. Κύριο στοιχείο όμως, είναι ένα μεγάλο κτηριακό συγκρότημα, το οποίο μάλιστα είχε εντοπισθεί ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα από τον αρχαιολόγο Στ. Κουμανούδη.

Το ημικυκλικό αίθριό του με τη στοά, διάφοροι χώροι, επιμήκεις και τετράγωνοι αλλά και ένα δίκτυο αποχετευτικών αγωγών δίνουν πληροφορίες για την οργάνωση και τη λειτουργία του ενώ η μελέτη του έδειξε, ότι είχε δύο μεγάλες οικοδομικές φάσεις: Από τα τέλη του 3ου μ.Χ. αιώνα ως τις αρχές του 4ου η μία και η δεύτερη από τις αρχές του 5ου φθάνοντας δηλαδή, ως τους βυζαντινούς χρόνους. Όταν αλλάζει και ο χαρακτήρας της περιοχής, όπως μαρτυρούν οι αποθηκευτικοί πίθοι και οι υπόγειοι κτιστοί σιροί, που αποκαλύφθηκαν.

Παράλληλα ωστόσο, διερευνάται και η πιθανότητα διέλευσης από αυτήν την περιοχή μιας οδού ως προέκταση μιας χάραξης προς το πρόπυλο του Ολυμπιείου ενώ η ίδια χάραξη απεικονίζεται από τον σπουδαίο αρχιτέκτονα και αρχαιολόγο Ι. Τραυλό και σε χάρτη της ρωμαϊκής Αθήνας.

Προστασία και ανάδειξη

Συγκεχυμένη ωστόσο και δυστυχώς αποσπασματική είναι η εικόνα που δίνουν σήμερα τα ευρήματα για πολλούς λόγους: Οι επάλληλες οικοδομικές φάσεις, τα διαφορετικά επίπεδα θεμελίωσης και η αποσπασματικότητα των καταλοίπων είναι η σοβαρότερη αιτία, όπως και τα δομικά προβλήματα των τοιχοποιιών.

Επιπλέον οι θεμελιώσεις βρίσκονται αυτή τη στιγμή εκτεθειμένες, η βλάστηση που είχε αναπτυχθεί, προκάλεσε ζημιές σε τοιχοποιίες αλλά και στο ψηφιδωτό δάπεδο, που έχει αποκαλυφθεί, προβλήματα υπάρχουν όσον αφορά την απορροή των υδάτων και φυσικά το ρόλο τους έχουν παίξει οι άνθρωποι. Ιδιαίτερα στα νεότερα χρόνια στο πλαίσιο εργασιών για δίκτυα κοινής ωφελείας και δημιουργίας διαφόρων εγκαταστάσεων, που είχαν ως αποτέλεσμα την καταστροφή των αρχαίων.

Βασικοί στόχοι επομένως της μελέτης, που εκπονήθηκε από τον αρχιτέκτονα μηχανικό κ. Λ. Λεοντάρη, κατόπιν ανάθεσης της εταιρείας «Ανάπλαση Δημόσιων Χώρων Α.Ε.» και υπό την επιστημονική εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών είναι κατ΄αρχάς η δομική προστασία και στερέωση των καταλοίπων, ώστε να ανασχεθούν οι μηχανισμοί φθοράς και στη συνέχεια η ανάδειξη των διακριτών οικοδομικών φάσεων και η λειτουργική και νοηματική ενοποίηση με το ημικυκλικό αίθριο του συγκροτήματος.

Προέχουν πάντως, οι εργασίες που αφορούν την διατήρηση και την στατικότητα των καταλοίπων για να ακολουθήσουν οι επεμβάσεις ανάδειξης για την αναγνωσιμότητα του συνόλου. Σ΄ αυτήν την τελευταία φάση, που είναι και η εικόνα την οποία θα βλέπει ο περιπατητής θα διαμορφωθούν οι τελικές στάθμες των επιμέρους χώρων με φυσικά χωμάτινα υλικά ενισχυμένα κατά περίπτωση.

Η εξέλιξη της περιοχής

Να σημειωθεί, ότι στην Αρχαϊκή και την Κλασική εποχή η συγκεκριμένη περιοχή βρισκόταν εκτός του οχυρωμένου οικισμού της Αθήνας, αν και ταυτόχρονα, λόγω του Ιλισού και της πλούσιας βλάστησης υπήρξε πάντα ένας περικαλλής τόπος, ιδανικός για την ίδρυση ιερών. Όπως του Ολυμπίου Διός, του Δελφινίου Απόλλωνος, της Αρτέμιδος Αγροτέρας και άλλων μικρότερων.

Μια εικόνα που άλλαξε επί του αυτοκράτορα Αδριανού, τον 2ο μ.Χ. αιώνα, όταν η Αθήνα γνώρισε την τελευταία μεγάλη άνθησή της, τόσο πνευματικά όσο και οικοδομικά και καλλιτεχνικά. Όπως είναι γνωστό εκτός από τον ναό του Ολυμπίου Διός και την Πύλη του Αδριανού ο ρωμαίος αυτοκράτορας δημιούργησε και εκτεταμένο υδρευτικό δίκτυο, δρόμους και γέφυρες ενώ επέκτεινε την πόλη στη συγκεκριμένη περιοχή με πολυτελή δημόσια και ιδιωτικά οικοδομήματα, που αντανακλούν την οικονομική ευημερία της εποχής, όσο κράτησε.

Με τη σταδιακή επικράτηση του χριστιανισμού ωστόσο, υπήρχε διαφοροποίηση στις χρήσεις, καθώς ιδρύθηκαν οι πρώτες βασιλικές και με την μετατροπή αρχαίων μνημείων σε χριστιανικά. Η συνέχεια τέλος, από τον 6ο αιώνα και μετά θα φέρει νέες αλλαγές και εσωστρέφεια με την μετατόπιση της πόλης προς το εσωτερικό των οχυρώσεων.

Σήμερα από όλες τις ανασκαφές που έχουν γίνει σε βάθος χρόνου, που ξεκίνησαν από τα τέλη του 19ου αιώνα ένα πυκνό σύνολο μνημείων έχει εντοπισθεί στο χώρο του Ζαππείου και στη λεωφόρο Αμαλίας: Ένα τμήμα της πύλης του Θεμιστόκλειου τείχους και της αρχαίας οδού που οδηγούσε στην ανατολική Αθήνα, άλλοι αρχαίοι δρόμοι, τα κατάλοιπα μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής, βαλανεία, επαύλεις, υδραυλικά έργα και βέβαια πλήθος κινητών ευρημάτων.

Διαβάστε επίσης:

Ο άνθρωπος και τα ζώα – Μια πανάρχαια σχέση σε έκθεση

Όλοι οι πολιτισμοί σε έναν: Μινωική Κρήτη και Μυκηναϊκή Ελλάδα στην Κύπρο της αρχαιότητας

H τέχνη ως επένδυση: Αυτά είναι τα έξι ακριβότερα έργα τέχνης που δημοπρατήθηκαν φέτος