Άνθρωπος και λεοπάρδαλη – Ένα απροσδόκητο εύρημα με αναπάντητα ερωτήματα

Ένα πέτρινο παγκάκι και η φιγούρα ενός ανθρώπου που είναι καθισμένος πάνω στην πλάτη μιας λεοπάρδαλης. Ό, τι πιο ακατανόητο μπορεί να συναντήσει κανείς από τον μυστηριώδη κόσμο της Νεολιθικής εποχής μόλις ήρθε στο φως. Μία γλυπτική σύνθεση 11.000 ετών που ανακαλύφθηκε in situ, εκεί δηλαδή που την είχαν αφήσει οι τελευταίοι άνθρωποι που πέρασαν από αυτόν το χώρο.

Ο συγκεκριμένος, Καραχάν Τεπέ, όπως αποκαλείται σήμερα, βρίσκεται στην νοτιοανατολική Τουρκία στην ευρύτερη περιοχή της Άνω Μεσοποταμίας και από το 2019 που ανασκάπτεται, προκαλεί αλλεπάλληλες εκπλήξεις με τα απροσδόκητα ευρήματά του. Όπως το πρόσφατο γλυπτό, ύψους 70 εκατοστών που μόνον αναπάντητα ερωτήματα αφήνει –επί του παρόντος τουλάχιστον- στους αρχαιολόγους.

Η λεοπάρδαλη δεν είναι μια νέα παρουσία ωστόσο, σ΄αυτή τη νεολιθική θέση αλλά αυτό που κάνει την τελευταία ανακάλυψη ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η σχέση μεταξύ του ζώου και της ανθρώπινης μορφής. Πρόκειται άραγε για μία ρεαλιστική απεικόνιση ή έναν συμβολισμό; Και πώς μπορεί να φαντάζονταν οι άνθρωποι της εποχής και της περιοχής τα όρια ανάμεσα στους ίδιους και τα ισχυρά άγρια ζώα;

Τα ερωτήματα συσσωρεύονται αλλά ένα είναι βέβαιο: ότι η λεοπάρδαλη έπαιζε εξαιρετικά σημαντικό ρόλο στις ζωές αυτών των ανθρώπων. Το ενδιαφέρον μάλιστα είναι, ότι οι λεοπαρδάλεις δεν απεικονίζονταν ως νεκρά θηράματα, αντίθετα είναι σκαλισμένες ως ζωντανά ζώα, εμφανίζονται σε εγρήγορση και έχουν επιθετικές διαθέσεις.

Τρία άλλα γλυπτά εξάλλου, που παριστάνουν έναν άνθρωπο, ο οποίος όμως, κράτα στην πλάτη του μία λεοπάρδαλη έχουν έρθει επιπλέον στο φως, όπως επίσης μεμονωμένα ειδώλια λεοπάρδαλης ή μόνον κεφάλια ή ακόμη σχέδια λεοπαρδάλεων χαραγμένα σε όρθιες πέτρες που είναι τοποθετημένες ανάμεσα στα μνημειώδη κτήρια του οικισμού.

Η σημασία του φυσικού κόσμου

Τι σήμαινε όμως, η λεοπάρδαλη για τις νεολιθικές κοινότητες; Χωρίς γραπτά κείμενα που να εξηγούν, τι αντιπροσωπεύουν αυτά τα ζώα και ερμηνείες που να βασίζονται σε μεταγενέστερες μυθολογίες, μόνον εικασίες μπορεί να διατυπωθούν. Υπάρχει, ωστόσο, ένα σαφές αρχαιολογικό μοτίβο, που περιγράφει ο διευθυντής ανασκαφών του Καραχάν Τεπέ, καθηγητής Νετσμί Καρούλ.

Η ερμηνεία του τοποθετεί αυτές τις εικόνες σε μια ευρύτερη σχέση μεταξύ των πρώιμων εγκατεστημένων κοινοτήτων και του φυσικού κόσμου αντί να αντιμετωπίζει τη λεοπάρδαλη απλώς ως κυνηγημένο θήραμα. Υποστηρίζει έτσι, ότι οι άνθρωποι των πρώτων οργανωμένων εγκαταστάσεων μπορεί να αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους ως μέρος του ζωικού κόσμου σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι οι μεταγενέστερες κοινωνίες.

Οι ανθρώπινες φιγούρες που μεταφέρουν ζωντανές λεοπαρδάλεις, κατά την άποψή του αντανακλούν μια σχέση της οποίας η ακριβής φύση παραμένει δύσκολο να αναπαρασταθεί, αλλά στην οποία τα ζώα κατείχαν έναν πολύ διαφορετικό πολιτισμικό ρόλο από αυτόν των συνηθισμένων θηραμάτων.

Άλλοι ερευνητές που μελετούν τα ευρήματα σημειώνουν ιδιαίτερα εξάλλου, ότι οι νεολιθικοί καλλιτέχνες τόνιζαν επανειλημμένα τα απειλητικά χαρακτηριστικά των διαφόρων άγριων ζώων που αναπαριστούσαν, ιδιαίτερα τα εκτεθειμένα δόντια και κέρατά τους . Μερικοί μάλιστα έχουν προτείνει πιο συγκεκριμένους ρόλους για τη λεοπάρδαλη, συμπεριλαμβανομένων ερμηνειών που αφορούν την κηδεμονία ή τη μεταμόρφωση, αν και όλα αυτά βέβαια παραμένουν υποθέσεις παρά τεκμηριωμένες εξηγήσεις.

Το ασφαλέστερο συμπέρασμα έτσι είναι, ότι το επαναλαμβανόμενο «ζευγάρωμα» ανθρώπων και άγριων θηρίων ήταν σκόπιμο και μετέφερε έννοιες που εκτείνονταν πολύ πέρα από την επιβίωση.

Νεολιθικές ιστορίες

Περί τα 34,5 στρέμματα καταλαμβάνει ο πέτρινος κόσμος του Καραχάν Τεπέ και είναι έτσι ένας από τους μεγαλύτερους πρώιμους νεολιθικούς οικισμούς στην περιοχή. Σ΄αυτόν έχουν εντοπισθεί περισσότερες από 250 όρθιες πέτρες σε σχήμα Τ. αλλά και διάφοροι οικιστικοί χώροι δίπλα σε μεγαλύτερες κατασκευές που περιλαμβάνουν πέτρινους πάγκους, κολόνες, σκαλιστές ανθρώπινες φιγούρες και εικόνες ζώων σε εντελώς ασυνήθιστους συνδυασμούς. Όπως ένα μνημειώδες ανδρικό άγαλμα, ύψους περίπου 2,3 μέτρων, τοποθετημένο σε έναν πέτρινο πάγκο διακοσμημένο με το σχέδιο μιας λεοπάρδαλης και συνοδευόμενο από έναν γύπα.

Πιο πρόσφατα επίσης, αποκαλύφθηκαν μικρές φιγούρες ζώων διατεταγμένες ως σκόπιμη σύνθεση, που υποδηλώνει, ότι θα μπορούσαν να έχουν χρησιμοποιηθεί για την δημιουργία αφηγήσεων που μοιραζόταν η κοινότητα.

Το νέο γλυπτό λεοπάρδαλης προσθέτει τώρα μια άλλη διαμόρφωση σε αυτό το οπτικό λεξιλόγιο. Για τους αρχαιολόγους η σημασία του μπορεί τελικά να εξαρτάται λιγότερο από την ταύτιση της λεοπάρδαλης με μια μόνο θεότητα, μία τελετουργία ή έναν μύθο και περισσότερο από την κατανόηση του γιατί οι καλλιτέχνες του Καραχάν Τεπέ επέλεγαν επανειλημμένα να τοποθετούν τους ανθρώπους σε τόσο στενές και μερικές φορές ανησυχητικές σχέσεις με τα αρπακτικά ζώα.

Προς το παρόν, η φιγούρα ενός ατόμου που κάθεται στην πλάτη μιας λεοπάρδαλης εγείρει ακριβώς το είδος του ερωτήματος για το οποίο έχει γίνει γνωστός το οικισμός. Δηλαδή, όχι απλώς τι σκάλισαν οι κάτοικοί του στην πέτρα, αλλά και ποιες ιστορίες είχαν σκοπό να πουν αυτές οι εικόνες.

Διαβάστε επίσης:

Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: Τον Κωνσταντίνο Νικολέντζο προκρίνει ως διευθυντή η Επιτροπή Αξιολόγησης

Ακύρωση έκθεσης John Galliano: Η τέχνη στον βωμό του χρήματος και της cancel culture

Κόσμηση και Κόσμημα στο Μουσείο Αργυροτεχνίας