ΕΜΣΤ: Η Ευρώπη βραβεύει το μουσείο που τολμά να ανοίγει τη συζήτηση

Ποιον αφορά ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης; Τον συλλέκτη, τον καλλιτέχνη, τον επισκέπτη που γνωρίζει ήδη τι αναζητά; Ασφαλώς. Η πιο ενδιαφέρουσα απάντηση, όμως, αρχίζει με τους ανθρώπους που δεν θεωρούν αυτονόητο ότι έχουν θέση μέσα του. Με αυτή τη σκέψη αξίζει να διαβάσουμε τη βράβευση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης με το Art Museum Award 2026 της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Μουσείων, το βράδυ του Σαββάτου 26 Σεπτεμβρίου, στο Αλικάντε της Ισπανίας.

Η σημασία της επιτυχίας γίνεται σαφέστερη αν δει κανείς ποια μουσεία διεκδικούσαν την ίδια διάκριση. Το ΕΜΣΤ επικράτησε στην τελική εξάδα, στην οποία βρίσκονταν το Rijksmuseum του Άμστερνταμ, το FENIX Museum of Migration του Ρότερνταμ, το Hastings Contemporary της Βρετανίας, το Museum Gugging στο Κλόστερνοϊμπουργκ της Αυστρίας και η Εθνική Πινακοθήκη της Σλοβενίας, στη Λιουμπλιάνα. Το Rijksmuseum έλαβε ξεχωριστά το Outstanding Institution Award για τη συνολική προσφορά του. Η επιλογή του ανάμεσα σε ιδρύματα με τόσο διαφορετικές συλλογές και ταυτότητες αποτελεί διεθνή αναγνώριση της σχέσης που καλλιεργεί με τη σύγχρονη κοινωνία. Για την Αθήνα, η διάκριση ενισχύει τη διεθνή παρουσία ενός δημόσιου θεσμού αφιερωμένου στη σύγχρονη τέχνη.

Η Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων θέτει στο επίκεντρο του συγκεκριμένου βραβείου τον κοινωνικό ρόλο των μουσείων τέχνης, τις καινοτόμες πρακτικές και τις νέες ιδέες. Κατά την ανακοίνωση των φιναλίστ, ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, Σάμουελ Γκάλαχερ (Samuel Gallacher), είχε εξηγήσει ότι οι κριτές αναζητούν μια σχέση ουσίας και διάρκειας ανάμεσα στο μουσείο και το κοινό του, πέρα από την πρώτη εντύπωση. Είτε παρουσιάζουν παλαιούς δασκάλους, είτε εκπροσώπους του μοντερνισμού, είτε ανερχόμενους δημιουργούς, και τα έξι ιδρύματα, όπως σημείωσε, ξεχώρισαν για την ποιότητα της επιμελητικής τους δουλειάς και την ανταπόκρισή της στα κοινωνικά ζητήματα του σήμερα.

Μαζί του στην επιτροπή συμμετείχαν οι Bernhart Schwenk, Danièle Wagener, Delphine Munro, John Leighton, Karen Holdaway Grøn, Louisa Leventis και Tijana Palkovljević Bugarski. Στην ανακοίνωση της βράβευσης, σύμφωνα με το ρεπορτάζ της απονομής, η επιτροπή εξέφρασε τον θαυμασμό της για το όραμα του ΕΜΣΤ και για την αντίληψή του ότι η τέχνη συμβάλλει στη σκέψη και την ανθρώπινη εξέλιξη, με ιδιαίτερη σημασία στις σημερινές συνθήκες αναταραχής. Η Κατερίνα Γρέγου κάλεσε στη σκηνή τη διοικητική και οικονομική διευθύντρια Αθηνά Ιωάννου και, ευχαριστώντας την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη για την υποστήριξη, υπογράμμισε τον δημόσιο χαρακτήρα του μουσείου.

Η Κατερίνα Γρέγου ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση την 1η Ιουλίου 2021. Στον επίσημο απολογισμό της πενταετίας 2021-2026, το μουσείο καταγράφει περισσότερες από 60 εκθέσεις και 140 δημόσιες δράσεις, μαζί με διεθνείς συνεργασίες, εκπαιδευτικά και κοινωνικά προγράμματα. Οι αριθμοί δίνουν την κλίμακα της δραστηριότητας. Οι επιμελητικές επιλογές εξηγούν την κατεύθυνσή της.

Ο κύκλος «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;», που αναπτύχθηκε σε τέσσερα μέρη από τον Δεκέμβριο του 2023 έως τον Ιανουάριο του 2025, αφιερώθηκε αποκλειστικά σε γυναίκες δημιουργούς και καλλιτέχνες που αυτοπροσδιορίζονται ως θηλυκότητες. Ο τίτλος προήλθε από το ομώνυμο έργο νέον της Yael Bartana, του 2017. Η πρωτοβουλία της Γρέγου έθεσε το ζήτημα της εκπροσώπησης μέσα στον ίδιο τον εκθεσιακό προγραμματισμό, δίνοντας χώρο σε δημιουργούς των οποίων η θέση στην ιστορία της τέχνης υπήρξε συχνά άνιση. Το ποιος εκτίθεται, πόσο χώρο καταλαμβάνει και με ποιους όρους παρουσιάζεται είναι, άλλωστε, αποφάσεις που διαμορφώνουν όσα μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε ως σημαντικά.

Ένα μικρότερο πρόγραμμα δείχνει πώς αυτή η επιλογή απέκτησε συνέχεια έξω από τις αίθουσες. Στο «Her Message», πρόσφυγες και μετανάστριες που ζουν στην Αθήνα επισκέφθηκαν τον Δεκέμβριο του 2024 τις εκθέσεις «Γυναίκες, μαζί» και «Penny Siopis: For Dear Life». Ακολούθησαν δύο εργαστηριακές συναντήσεις, έως τον Μάρτιο του 2025, στον Πολυχώρο «Λέλα Καραγιάννη» στην Κυψέλη, σε συνεργασία με το τμήμα Εκπαίδευσης του ΕΜΣΤ. Οι συμμετέχουσες συζήτησαν τις εντυπώσεις και τους προβληματισμούς τους και δημιούργησαν ένα συλλογικό έργο με υλικά ραμμένα ή επικολλημένα σε ύφασμα. Η επίσκεψη είχε συνέχεια, προσωπικό λόγο και ένα έργο φτιαγμένο από τις ίδιες.

Αυτή η σχέση με διαφορετικές ομάδες κοινού έχει ιστορία. Το «ΕΜΣΤ χωρίς σύνορα» ξεκίνησε το 2009 και αναπτύσσει συνεργασίες με κοινωνικούς, πολιτιστικούς και εκπαιδευτικούς φορείς, προσφέροντας δωρεάν προγράμματα προσαρμοσμένα στις εκάστοτε ομάδες. Η σημερινή αναγνώριση προσφέρεται επομένως και για να θυμηθούμε τη συνέχεια του θεσμού, τη δουλειά των ανθρώπων του και τον χρόνο που απαιτεί η οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Στη συλλογή, η τρέχουσα έκθεση «South by Southeast: Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή», που άνοιξε στις 11 Ιουνίου 2026, κάνει ορατή μια ακόμη επιλογή.

Παρουσιάζει πάνω από 100 έργα 50 καλλιτεχνών από περισσότερες από 20 χώρες, συνδυάζοντας πρόσφατα αποκτήματα και δωρεές, έργα που βρίσκονταν ήδη στη συλλογή και επιλεγμένους δανεισμούς. Αποτυπώνει τη συλλεκτική πολιτική που ξεκίνησε το 2021, με το ενδιαφέρον στραμμένο στη Μεσόγειο και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, στα Βαλκάνια, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.

Για ένα μουσείο στην Αθήνα, αυτή η γεωγραφική κατεύθυνση έχει σημασία: επιτρέπει να διαβαστεί η ελληνική τέχνη μέσα από τις σχέσεις της με γειτονικές κοινωνίες, κοινές εμπειρίες και πολιτισμικές ανταλλαγές. Παράλληλα, προσφέρει στον επισκέπτη περισσότερες αφετηρίες για να προσεγγίσει τα έργα, να αναγνωρίσει κάτι οικείο ή να αμφισβητήσει όσα θεωρούσε δεδομένα.
Το ευρωπαϊκό βραβείο είναι μια καλή αφορμή για μια πρώτη επίσκεψη στο ΕΜΣΤ. Ή για μια επιστροφή με μεγαλύτερη περιέργεια. Την προσωπική μας σχέση με το μουσείο θα τη διαμορφώσουμε εμείς.

 

Διαβάστε επίσης 

Η Έξοδος του Μεσολογγίου – Ο κατάλογος της έκθεσης, έκδοση της Πειραιώς

Γλυπτά Παρθενώνα: Η διεκδίκηση, το παρασκήνιο, η υποκρισία

Ταπισερί της Μπαγιέ: Τι είναι το περίφημο έργο του 11ου αιώνα που επέστρεψε στη Βρετανία