Αλέξανδρος Τομπάζης – Ο δημιουργός που πίστευε ότι αρχιτεκτονική χωρίς καρδιά δεν μπορεί να υπάρξει 

«Ο αρχιτέκτονας  πρέπει να έχει την καρδιά του στον ουρανό και τα πόδια του στη γη. Αλλά για να θεωρείσαι αρχιτέκτονας πρέπει να είσαι όχι μόνο καλλιτέχνης αλλά και πολίτης. Γιατί κάθε κτίριο από τη στιγμή που ολοκληρώνεται αποτελεί μια πράξη πολιτική και επομένως δεν έχει λόγο ύπαρξης αν είναι άχρωμο, άοσμο και άγευστο». 

Σπάνια προσωπικότητα έλληνα κοσμοπολίτη αρχιτέκτονα, με εξαιρετικό έργο που εξαπλώνεται στην Ελλάδα, την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, πρωτοπόρος της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής με κτήρια αναγνωρίσιμα για την αφαιρετική τους αντίληψη σε συνδυασμό με την λειτουργικότητα, ο Αλέξανδρος Τομπάζης ( 1939-2024) υπήρξε ένας ευγενής της Αρχιτεκτονικής, που άφησε ισχυρό στίγμα σε κάθε δημιουργία του. Δημόσια κτήρια, εκπαιδευτήρια, μουσεία, ξενοδοχεία, εργοστάσια, γραφεία, νοσοκομεία, οικισμοί, κατοικίες, χώροι λατρείας φέρουν την υπογραφή του. «Η αρχιτεκτονική για μένα είναι ένας γλυπτικός χώρος που βιώνεται. Πάρτε για παράδειγμα ένα πεζούλι σε μια βουνοπλαγιά. Θα μπορούσατε να πείτε ότι είναι γλυπτική. Με τη διαφορά ότι έχει χρηστική αξία και επομένως αποτελεί κομμάτι της αρχιτεκτονικής», όπως είχε πει.

Έχοντας βραβευθεί  σε περισσότερους από 95 πανελλήνιους  διαγωνισμούς και σε 15 διεθνείς, επίτιμος διδάκτωρ του  Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με διαλέξεις σε πανεπιστημιακές σχολές όλου του κόσμου και συστηματική ενασχόληση επίσης, στη ζωγραφική και τη φωτογραφία δεν παρέλειπε ποτέ να σημειώνει το ανθρώπινο στοιχείο μέσα σε όλα αυτά. Πιστεύοντας ακράδαντα ότι ένα κτήριο «δεν υπάρχει από µόνο του, αλλά µε τους ανθρώπους που το ζουν», με επίδραση και από τις δύο κατευθύνσεις, θεωρούσε άλλωστε ότι «η αρχιτεκτονική είναι η ίδια η ζωή». Και με αυτό το μότο πορεύθηκε ο ίδιος, όσο και το γραφείο του, Alexandros N. Tombazis and Associates Architects που ίδρυσε από το 1963 και συνεχίζει τη δραστηριότητά του, παράλληλα  με το Γραφείο Μελετών Αλέξανδρου Ν. Τομπάζη.

Μνημειώδη έργα

 Συνεργασία του γραφείου του διάσημου αρχιτέκτονα Ντέιβιντ Τσίπερφιλντ  με το Γραφείο Μελετών Αλέξανδρου Ν. Τομπάζη αποτελεί και ο σχεδιασμός της μεγάλης επέκτασης και αναβάθμισης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, του μεγαλύτερου και σπουδαιότερου έργου στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς για τη χώρα. Μια πρόταση άλλωστε, που προέκυψε κατόπιν διεθνούς διαγωνισμού στον οποίο έλαβαν μέρος τα μεγαλύτερα αρχιτεκτονικά μελετητικά γραφεία, και παρουσιάσθηκε πανηγυρικά, παρόντος του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, καθώς συνιστά ένα μνημειώδες έργο για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.

Παράλληλα ωστόσο, μικρότερα  έργα εντός και εκτός Ελλάδος σχεδιάζονται και βρίσκονται σε εξέλιξη με την υπογραφή του γραφείου Τομπάζη,  όπως η οικία του εφοπλιστή Γιάννη Κούστα στις Σπέτσες για την οποία έγινε εσχάτως λόγος. (mononews 6-11-2026).

Από το Δημαρχείο της Κηφισιάς, το υπουργείο Μεταφορών, το Ηλιακό Χωριό στην Πεύκη, το  Μποδοσάκειο Κολλέγιο στην Κάντζα, και βέβαια το Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών με την ειδική αίθουσα για τον εμβληματικό Ηνίοχο, ως το Πανεπιστήμιο της Κύπρου, ένα τζαμί στο Ντουμπάι και τον μεγαλειώδη ρωμαιοκαθολικό ναό της Αγίας Τριάδας στη Φάτιμα της Πορτογαλίας –για να αναφερθούν μερικά μόνον από τα έργα του Τομπάζη –  η θέση του σπουδαίου αρχιτέκτονα ήταν πάντα σαφής: «Αντιμετωπίζω την αρχιτεκτονική σαν ένα είδος σταυρολέξου που πρέπει να επιλύσω. ΄Ενα είδος παιχνιδιού με παίκτες και κανόνες που αλλάζουν κατά τη διάρκειά του».

Η βιοκλιματική ως μονόδρομος

Ως έναν «Walter Gropius της ελληνικής αρχιτεκτονικής», τον έχει χαρακτηρίσει ο Ανδρέας Γακουμακάτος, καθηγητής Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο ΑΠΘ, «ένα είδος στρατηγικού συντονιστή των πιο δημιουργικών δυνάμεων για την πραγματοποίηση του στόχου, ή  αλλιώς, ένα είδος διευθυντή ορχήστρας, που το τελικό αποτέλεσμα του ανήκει εξ ολοκλήρου».  Για τον ίδιο τον Τομπάζη εξάλλου, «Καλή αρχιτεκτονική είναι αυτή στην οποία και οι μελλοντικές γενικές θα αναγνωρίσουν κάτι δικό τους ή θα πάρουν από αυτήν», όπως είχε πει. Ενώ ο αρχιτέκτονας  «πάνω απ΄όλα πρέπει να έχει ανθρωπιά, γιατί είναι µια δουλειά που εµπεριέχει τεράστια ευθύνη». 

Από τους πρώτους επίσης, που ασχολήθηκαν με τη βιοκλιματική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα ο Αλέξανδρος Τομπάζης θεωρούσε ότι πρόκειται πλέον για μονόδρομο: «Ίσως πριν από 100 ή 50 χρόνια να είχε σημασία μόνο το αισθητικό αποτέλεσμα, αλλά τώρα γνωρίζουμε, ότι δεν δυνατόν να σχεδιάζεις κτήρια παραβλέποντας θέματα οικολογίας, βιωσιμότητας και βιοκλιματικής συμπεριφοράς. Δεν μπορείς να κάνεις μόνον ό,τι αρέσει σε σένα χωρίς λόγο, χωρίς αφορμή και χωρίς το ενδιαφέρον, ότι αυτό μπορεί να βλάψει τους άλλους». Οι δυσκολίες  φυσικά,  υπαρκτές,  αλλά το ίδιο και οι λύσεις: «Εκεί όπου υπάρχουν περιορισμένα μέσα υπάρχει απεριόριστο μυαλό κι εκεί που υπάρχουν απεριόριστα μέσα υπάρχει περιορισμένο μυαλό», έλεγε σκωπτικά. Με την παρότρυνση ωστόσο «Κάντε το κλίμα φίλο σας και όχι εχθρό σας. Είναι πολύ ισχυρότερο από εσάς και πολύ εκδικητικό. Γιατί λοιπόν να ρισκάρετε; Δεν έχει νόημα η κατασκευή κτηρίου από ένα υλικό που το χτυπάει ο ήλιος όλη μέρα και υπερθερμαίνεται, απαιτώντας να ξοδεύεις ενέργεια, για να το δροσίσεις». 

Αλλά ο σεβασμός στο περιβάλλον απαιτεί και ενεργούς πολίτες, κάτι που όπως συχνά επεσήμανε, απουσιάζει από την Αθήνα. «Είναι θέμα της παιδείας του ίδιου του πολίτη», έλεγε. «Ακόμα και αν ο εκάστοτε δήμαρχος κάνει  πάρκα ή αν εμείς οι αρχιτέκτονες κατασκευάσουμε κάποια καλύτερα κτίρια, στο τέλος αυτό που θα κάνει τη διαφορά θα είναι ο σεβασμός του πολίτη για το δημόσιο χώρο. Γιατί έχει τεράστια σημασία να µάθεις να σέβεσαι το άµεσο περιβάλλον σου».

Η όμορφη καμηλοπάρδαλη

«Κι έτσι, έχω φτιάξει στο νου μου -σαν ιδανικό που θα ήθελα να αγγίξω- την εικόνα μιας όμορφης καμηλοπάρδαλης», γράφει ο Αλέξανδρος Τομπάζης  στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του «Η όμορφη καμηλοπάρδαλη», μια εξομολόγηση για την αρχιτεκτονική και όχι μόνον: «Γιατί έχει τέσσερα πόδια που πατούν στη γη. Δεν πετά ώστε να μην προλαβαίνει να αφομοιώνει. Καμιά φορά μπορεί να μοιάζει σαν να έχει ακόμα και κάποια αστάθεια. Αλλά πατά σταθερά. Έχει το χρόνο να απορροφά τις ουσίες της γης, τις ανάγκες και την πραγματικότητα, είτε αυτή είναι η λάσπη είτε το ανθόσπαρτο λιβάδι, χωρίς να το ισοπεδώνει με το βάρος της. Παράλληλα έχει το κεφάλι της ψηλά στον ουρανό. Εκεί βρίσκει και την τροφή της, δεν έχει ανάγκη να σκύψει. Βλέπει μακριά, έχει όραμα, όπως πρέπει να έχουμε κι εμείς, και η τροφή μας να είναι πιο πνευματική, πιο άυλη. Και, τέλος, κάπου στο μεταξύ έχει και μια καρδιά. Γιατί αρχιτεκτονική χωρίς καρδιά δεν πιστεύω ότι μπορεί να υπάρξει…».

Γεννημένος στο Καράτσι των Ινδιών, όπου εργαζόταν ο πατέρας του φωτογράφος Νικόλαος Τομπάζης, απόγονος του υδραίου ναυμάχου Μανώλη Τομπάζη, αρμοστή της Κρήτης στα 1823, βρέθηκε σε μικρή ηλικία με την μητέρα του στην Αγγλία, λόγω σοβαρής της ασθένειας. Σύντομα όμως, και μετά το θάνατό της, στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου θα ερχόταν, το 1947 η εγκατάσταση στην Αθήνα, και οι παιδικές μνήμες από το ειδυλλιακό περιβάλλον του γενέθλιου τόπου θα περνούσαν σε δεύτερη μοίρα. 

Η αγάπη για την αρχιτεκτονική                   

Από μικρό τον ενδιέφερε η ζωγραφική και όπως έγραφε «Μαθητής ακόμη, έπαιρνα τα απογεύματα το τρένο μαζί με τον Μιχάλη τον Αξελό (σ.σ. ζωγράφος, σχεδιαστής τραπεζογραμματίων και νομισμάτων), και κατεβαίναμε στον Πειραιά. Στήναμε τα σύνεργά μας στις πιο απόμακρες αποβάθρες και ζωγραφίζαμε τους όγκους των μισοσκουριασμένων πλοίων. Η αγαπημένη μας ώρα ήταν γύρω στις πέντε, τότε που το φως μαλάκωνε και ζέσταινε. Εκείνος δούλευε λάδι και εγώ προσπαθούσα με ακουαρέλλα».

  Δάσκαλός του ήταν ο ναΐφ καλλιτέχνης Νάκης  Καρτσωνάκης, που τον συναντούσε στο εργαστήρι του στην Κηφισιά, και παρ΄ότι  η ζωγραφική του δεν τον συγκινούσε ιδιαίτερα, τον βοήθησε να «δει» γύρω του. Αυτός του έδωσε και την καλύτερη συμβουλή. «Ενα απόγευμα μου είπε: Να µη γίνεις ζωγράφος, διότι θα υποφέρεις. Να γίνεις αρχιτέκτονας. Τότε δεν ήξερα καν τι σημαίνει αρχιτεκτονική. Πήρα απλώς την απόφαση. Δεν γύρισα ποτέ να κοιτάξω πίσω».

  Στο Πολυτεχνείο  καθηγητή στην γλυπτική είχε τον Αντώνιο Σώχο και στη ζωγραφική τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα, «δάσκαλο πραγματικό, έναν  “κρίκο” ανάμεσα σε εμάς τους μαθητές του και στους μεγάλους καλλιτέχνες που δημιουργούσαν εκείνη την εποχή στην Ευρώπη…».  Και αμέσως μετά, δουλειά στο γραφείο του πρωτοπόρου Κωνσταντίνου ∆οξιάδη. «Από αυτόν έµαθα πως η δουλειά είναι η ζωή σου και όχι απλώς ένα επάγγελµα» , όπως έλεγε για τον μεθοδικό αφοσιωμένο αλλά και απαιτητικό αρχιτέκτονα.  Όμως «Από τη στιγµή που άρχισα να ασχολούµαι µε την αρχιτεκτονική, την αγάπησα µε πάθος. ∆εν υπήρξε ποτέ αγγαρεία για µένα ή κάτι που µε κούραζε ή που έκανα για βιοποριστικούς λόγους. Αντιθέτως, ήταν πάντα χαρά και κάτι που µε γέμιζε».

 Αλλά και η ζωγραφική δεν εγκαταλείφθηκε ποτέ, αλλά επανερχόταν σταθερά στη ζωή του, μια άλλη έκφραση της δημιουργικότητας ενός ανθρώπου που δεν έπαψε ποτέ να οραματίζεται στην τέχνη. 

Θεωρία και πράξη

 Τα φυσικά υλικά, όπως η πέτρα, τα τούβλα, το ξύλο ήταν τα προσφιλή του στοιχεία, το ίδιο όμως και οι λιτοί, λευκοί όγκοι. «Έμαθα ότι αρχιτεκτονική είναι εκείνο το συναρπαστικό παιχνίδι λογικής και αισθήματος, το παιχνίδι του μυαλού και της καρδιάς», όπως έχει γράψει στην  «Όμορφη καμηλοπάρδαλη». Αλλά και στο «Γράμμα σε έναν νέο αρχιτέκτονα», όπου συμπυκνώνει την εμπειρία δεκαετιών σημειώνει, ότι ο αρχιτέκτονας χρειάζεται να συνδυάζει τη θεωρία με την πράξη, γιατί είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

 Σπουδαίο έργο του ανάμεσα σε όλα, που τον έκανε άλλωστε και διάσημο, θεωρούσε την εκκλησία στην Φάτιμα, το πρωτοποριακό σχεδιαστικά και συμβολικά κυκλικό κτήριο, που εγκαινιάστηκε το 2007 και έκτοτε αποτελεί προσκύνημα για περισσότερους από έξι εκατομμύρια πιστούς το χρόνο. «Εξωτερικά είναι μια μεγάλη πλατεία, που στις εορταστικές εκδηλώσεις γεμίζει με 500.000 άτομα. Και ο κύκλος είναι ακριβώς το σχήμα, που διευκολύνει τη ροή μεγάλου πλήθους γύρω του. Είναι όπως σε ένα αρχαίο θέατρο, όπου όλα τα σημεία του χώρου έχουν την ίδια επαφή με το κέντρο του ενδιαφέροντος», όπως είχε πει.

 Ιδιωτικές κατοικίες στο Άμστερνταμ, συγκρότημα γραφείων στη Ρουμανία, το συγκρότημα κατοικιών Δίφρος στο Χαλάνδρι, το συγκρότημα Δρυάδες στην Κηφισιά, το κτήριο κεντρικών υπηρεσιών και Νομισματικό Μουσείο της Τράπεζας της Ελλάδος, το Ιατρικό Κέντρο Αθηνών, το Βιοκλιματικό Κτήριο της Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών, ακόμη και ο οικισμός για τους σεισμοπαθείς της Καλαμάτας περιλαμβάνονται στη μακρά λίστα μιας εξόχως δημιουργικής πορείας. Αν και όπως έλεγε «Στην καρδιά σου βρίσκονται πάντοτε τα έργα των πρώτων χρόνων, όπως το δικό μας σπίτι στην Τράπεζα Αιγίου […] γιατί γενικά αγαπάς αυτά που η πραγμάτωσή τους ήταν μια ευχάριστη και δημιουργική εμπειρία».

Όσο για τον ίδιο, τι θα ήθελε να λένε γι΄αυτόν; «Ότι προσπαθώ να είμαι ευαίσθητος και ανθρώπινος».

Διαβάστε επίσης 

Γιαν Φαμπρ – Τα καταφύγια του καλλιτέχνη στην Αθήνα

Πώς είναι να φωτογραφίζεις τον Τραμπ και τον Πούτιν; Ο Platon ξέρει

Το μυστικό του Μιχαήλ Άγγελου στη ζωγραφική – Η αποκάλυψη στη «Δευτέρα παρουσία»