Θέλω να ξεκαθαρίσω κάτι από την αρχή. Δεν ήμουν ποτέ υπέρ των «ταμπελών». Δεν μου άρεσε να βάζουν πολιτικές – ιδεολογικές ταμπέλες που συλλήβδην χαρακτήριζαν ανθρώπους ως καλούς, κακούς, πατριώτες, προδότες κ.λπ.

Ποτέ δεν πίστεψα ότι όλοι οι δεξιοί είναι κακοί άνθρωποι και όλοι οι αριστεροί καλοί. Ούτε βεβαίως πίστευα ότι το μονοπώλιο του πατριωτισμού το έχει η Δεξιά.

Όμως, πάντα πίστευα στις ιδεολογίες. Σε μια βαθιά, εσωτερική διεργασία που γίνεται στον κάθε άνθρωπο και που τον διαμορφώνει. Μια διεργασία που πηγάζει προφανώς και από οικογενειακές και κοινωνικές προσλαμβάνουσες, από εμπειρίες, από την μόρφωση του καθενός.

Και κοιτώντας στο παρελθόν βλέπω ότι υπήρξε μια εποχή που η πολιτική, όσο σκληρές κι αν ήταν οι αντιπαραθέσεις, είχε ένα σαφές σημείο αναφοράς: τις ιδέες.

Η Δεξιά, η Αριστερά, το Κέντρο δεν ήταν απλώς εκλογικές ταμπέλες σαν κι αυτές που αφόρισα στην αρχή του κειμένου. Ήταν διαφορετικές αντιλήψεις για την οικονομία, την κοινωνία, το κράτος, την ελευθερία, την ισότητα. Οι πολίτες γνώριζαν -έστω κατά προσέγγιση- τι εκπροσωπούσε κάθε πολιτικός χώρος.

Σήμερα, όμως, το ιδεολογικό αποτύπωμα μοιάζει να έχει ξεθωριάσει. Η πολιτική μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε μια διαρκή άσκηση επικοινωνίας, προσωπικών στρατηγικών και διαχείρισης της εξουσίας.

Οι θέσεις προσαρμόζονται στις δημοσκοπήσεις, οι διακηρύξεις αλλάζουν ανάλογα με το ακροατήριο και οι πολιτικές συμμαχίες διαμορφώνονται όχι με βάση κοινές αρχές, αλλά με βάση την αριθμητική της εξουσίας.

Το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα αυτής της αποϊδεολογικοποίησης είναι οι συνεχείς μετακινήσεις στελεχών από κόμμα σε κόμμα. Πολιτικοί που μέχρι χθες κατήγγελλαν με σφοδρότητα έναν πολιτικό χώρο, σήμερα εντάσσονται σε αυτόν χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία. Πρόσωπα που υπερασπίζονταν με πάθος συγκεκριμένες ιδεολογικές θέσεις εμφανίζονται, λίγα χρόνια αργότερα, να υποστηρίζουν σχεδόν τις αντίθετες, χωρίς ουσιαστική αυτοκριτική ή πειστική εξήγηση.

Βλέπουμε π.χ. τον Νυφούδη της ΕΛΑΣ να είναι στην πρώτη γραμμή της ΕΛΑΣ του Τσίπρα, αλλά μόλις πριν από λίγα χρόνια να χαρακτηρίζει τον ίδιο τον σημερινό αρχηγό του «ανεπανάληπτο ψεύτη».

Βλέπουμε τον Αντώνη Σαμαρά να τα βλέπει όλα καλά στη ΝΔ, αλλά μόλις τον διαγράφουν να γίνεται ο πιο μισητός εχθρός του Μητσοτάκη.

Βλέπουμε ακόμη και τον ίδιο τον Αδωνη να είναι το νούμερο ένα επικοινωνιακό όπλο της ΝΔ (αλλά και από τους πιο αποτελεσματικούς υπουργούς) αλλά πριν από λίγα χρόνια να χαρακτηρίζει «βαθύπλουτο γόνο», «λαϊκιστή» και «τεμπέλη» τον Μητσοτάκη.

Βλέπουμε επίσης το εξής παράδοξο σε αυτόν τον ιδεολογικο-πολιτικό αχταρμά των τελευταίων ετών. Ένα πρώην πρωθυπουργό και αρχηγό κόμματος, τον κ. Τσίπρα, να παραιτείται από τον ΣΥΡΙΖΑ, να φτιάχνει δικό του κόμμα και όλοι όσοι ήταν μαζί του στην Κουμουνδούρου να τον αγκαλιάζουν (παρ’ ότι τους εγκατέλειψε) και να προσπαθούν να ξαναστήσουν το ίδιο πολιτικό «μαγαζάκι» με άλλη ρεκλάμα.

Για να μην πούμε για τους διάφορους πατενταρισμένους «γενίτσαρους» που περιφέρονται από κόμμα σε κόμμα και που δεν έχουν ούτε την ελάχιστη τσίπα να πάνε σπίτι τους.

Παραφράζοντας μια ιστορική φράση της Μαλβίνας Κάραλη για τον Συνασπισμό θα έλεγα ότι όλοι αυτοί είναι «δέκα κώλοι που γυρεύουν καρέκλα».

Ή που την παίρνουν μαζί τους κάθε φορά που φεύγουν από το ένα μαγαζί για το άλλο.

Δεν είναι, φυσικά, κατακριτέα κάθε αλλαγή πολιτικής άποψης. Οι άνθρωποι εξελίσσονται, οι κοινωνίες αλλάζουν και η πραγματικότητα επιβάλλει συχνά αναθεωρήσεις. Άλλο, όμως, η ώριμη αναθεώρηση και άλλο ο πολιτικός οπορτουνισμός. Όταν η μοναδική σταθερά είναι η διατήρηση μιας καρέκλας, τότε οι ιδεολογίες μετατρέπονται σε αναλώσιμα προεκλογικά αξεσουάρ.

Η εξέλιξη αυτή δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο τα παραδοσιακά ιδεολογικά σύνορα έχουν αμβλυνθεί. Η πολιτική προσωποποιείται ολοένα περισσότερο και η εικόνα υπερισχύει του περιεχομένου.

Εχουμε και τα social media που επιβραβεύουν το σύνθημα αντί της επιχειρηματολογίας, ενώ η επικοινωνία συχνά αντικαθιστά την πολιτική ουσία.

Ίσως γι’ αυτό παραμένουν επίκαιρες οι καυστικές παρατηρήσεις ανθρώπων που διέθεταν οξυδέρκεια και σατιρική διάθεση.

Η φράση της Μαλβίνας ειπώθηκε σε μια συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία και εξέφραζε τη δική της σατιρική κρίση για εκείνη την εποχή. Ωστόσο, ανεξάρτητα από το αν συμφωνεί κανείς με τη διατύπωση ή τον αποδέκτη της, η εικόνα που περιγράφει μοιάζει σήμερα να ξεπερνά τα όρια ενός μόνο κόμματος.

Θα μπορούσε, δυστυχώς, να χρησιμοποιηθεί ως μεταφορά για ένα ευρύτερο πολιτικό φαινόμενο: Την υπερίσχυση της προσωπικής επιβίωσης έναντι της πολιτικής συνέπειας.

Κι εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα. Όταν οι ιδεολογίες υποχωρούν και η εξουσία γίνεται αυτοσκοπός, διαβρώνεται η εμπιστοσύνη των πολιτών.

Αν όλοι μπορούν να συνεργαστούν με όλους, αν όλες οι προεκλογικές δεσμεύσεις είναι διαπραγματεύσιμες και αν κάθε πολιτική μετακίνηση παρουσιάζεται ως «ωρίμανση», τότε ο πολίτης δυσκολεύεται να πιστέψει ότι οι εκλογές αφορούν πραγματικές επιλογές αξιών και μάχες ιδεολογικών.

Η δημοκρατία δεν χρειάζεται πολιτικούς που δεν αλλάζουν ποτέ γνώμη.

Χρειάζεται, όμως, πολιτικούς που μπορούν να εξηγήσουν γιατί αλλάζουν γνώμη και ποια αρχή εξακολουθεί να υπηρετεί τις αποφάσεις τους.

Η συνέπεια δεν σημαίνει ακαμψία αλλά ότι υπάρχει ένας σταθερός αξιακός πυρήνας που επιτρέπει στους πολίτες να γνωρίζουν ποιον εμπιστεύονται.

Η αποϊδεολογικοποίηση της πολιτικής δεν είναι δείγμα προόδου ούτε πραγματισμού. Είναι συχνά η μετατροπή της πολιτικής από σύγκρουση ιδεών σε διαγωνισμό διαχείρισης της εξουσίας. Και όταν οι ιδέες παύουν να έχουν σημασία, το μόνο που απομένει είναι οι καρέκλες.

Τότε, όμως, δεν φτωχαίνει μόνο η πολιτική, μικραίνει και η ίδια η δημοκρατία.